Krosno Opis

Krosno – średniowieczny, ufortyfikowany gród, dawne Królewskie Wolne Miasto, ośrodek handlu płótnem, suknem i winem węgierskim – do niedawna jeszcze było stolicą województwa. Dzisiaj jest 50-tysięcznym miastem średniej wielkości, sklasyfikowanym na 6 miejscu w rankingu miast Polski, w których żyje się najlepiej. Ten niewątpliwy sukces staje się zrozumiały, gdy się rozważa dzieje miasta.

Pierwsza wzmianka, wymieniająca Krosno jako jedną z 34 małopolskich posiadłości nadanych biskupstwu lubuskiemu, pojawia się w dokumencie sygnowanym przez Leszka Czarnego w 1282 r. Najstarsze jednak ślady istnienia osady w widłach rzek Lubatówki i Wisłoka pochodzą z badań archeologicznych i odnoszą się do wieku X i XI.
Trudno dziś definitywnie określić etymologię nazwy miejscowej KROSNO, w nauce funkcjonuje kilka wersji wyjaśniających pochodzenie nazwy. Jedni badacze uważali, iż nazwa ta związana jest z krosnem tkackim, inni wywodzili ją od „krosty, krostowatości”, czyli nierówności terenu, na którym wzniesiono pierwszą osadę. Ostatecznie przyjęło się, iż  pierwotna nazwa polska zaginęła, a obecna jest wynikiem przekształceń niemieckiej nazwy Krossen.
Data pierwszej lokacji miasta nie jest znana, można przypuszczać natomiast, że najstarszy zachowany dokument królewski Kazimierza Wielkiego z 1367 r., dotyczący sprzedaży wójtostwa krośnieńskiego, wzorowany był na wcześniejszym akcie lokacyjnym. Należy więc przyjąć, że około połowy XIV w. Kazimierz Wielki przekształcił Krosno z osady w lokowane na prawie magdeburskim miasto, sprowadzając doń dość liczną grupę osadników niemieckich.
Krosno, od zarania miasto królewskie pieczętujące się herbem Piastów Kujawskich (pół orła i pół lwa z koroną nad nimi), już w XIV wieku, z fundacji króla, obwarowane zostało murem obronnym. Jeszcze za życia Kazimierza Wielkiego rozpoczęto wznoszenie kamiennych fortyfikacji opasujących całe wzgórze. Pełny obwód obwarowań murowanych i częściowo ziemnych powstał jednak za panowania Władysława Jagiełły. Do miasta prowadziły dwie bramy: od południowego wschodu - Węgierska, a w  północno zachod¬niej części miasta - Krakowska. Dobrze ufortyfikowany, bezpieczny gród stwarzał doskonałe warunki rozwoju rzemiosła i handlu. Już z roku 1403  znany jest statut cechu rzeźników, a do połowy XV stulecia ukonstytuowały się cechy piekarzy, szewców, krawców, kowali a także sukienników i foluszników. Krosno stało się znaczącym ośrodkiem produkcji płócien i barchanów.
Średniowieczne miasto zaopatrzone było w wodociąg i kanalizację, co niewątpliwie wskazuje na dużą rangę grodu i zamożność jego mieszkańców. Przywilej Kazimierza Jagiellończyka z 1461 r. wskazywałby, że Krosno – po Krakowie i Lwowie - było trzecim miastem zaopatrzonym w takie urządzenia. Ostatnio prowadzone badania archeologiczne pozwoliły jednak, w oparciu o metodę dendrochronologiczną, przesunąć powstanie tych urządzeń nawet na połowę. XIV stulecia! Remontami i utrzymaniem w dobrym stanie  całej struktury nawadniania i kanalizacji zajmował się rurmistrz. Z badań prowadzonych przez krośnieńskich archeologów wynika, że z systemu tego korzystano aż do początku XIX w.
XV stulecie to dla Krosna także początek rozwoju handlu. Oprócz wewnętrznego obrotu towarami, na cotygodniowych targach poniedziałkowych, miasto miało swój udział w wielkim handlu przywozowo-wywozowym i tranzytowym. Główne szlaki handlowe prowadziły na Ruś Halicką, Węgry i kraje południowej Europy. Na odbywających się trzy razy w roku jarmarkach dorocznych przeprowadzano największe transakcje. Handlowano głównie miejscowym suknem i płótnami, końmi, bydłem, wyrobami kotlarskimi oraz importowanymi wyrobami z miedzi, żelaza i oczywiście węgierskim winem, na którym kilka krośnieńskich rodzin kupieckich zbiło fortuny.
Mimo klęsk żywiołowych (wielka powódź w roku 1497, pożar przedmieścia  w 1474 i miasta w 1500 r.), najazdów wojsk Tomasza Tarczaya (1473 i 1474), zarazy, która wyludniła niemalże miasto - wiek XVI był najpomyślniejszym okresem rozwoju Krosna. Miasto posiadało własny blech, folusz, cegielnię, młyn, łaźnię, korzystało z przywileju królewskiego na poszukiwanie wapnia, posiadało komorę celną i prawo składowania towarów. Na wysoki poziom życia w Krośnie, nazywanym wówczas parva Cracowia, duży wpływ miała również działalność szkoły parafialnej. W latach 1400–1600 w Akademii Krakowskiej studiowało 173 krośnian, co potwierdzają wpisy w Album studiosorum.

Szesnastowieczne Krosno słynęło nie tylko zamożnością mieszkańców, gospodarnością czy zasięgiem kontaktów handlowych – było także jednym z ludniejszych miast Małopolski: liczbę mieszkańców szacuje się na około 4 tysiące. Nic więc dziwnego, że widok Krosna znalazł się w dziele J. Brauna i F. Hoghenberga Miasta świata (Civitates orbis terrarum), wydanym w Kolonii w 1617 r., czy dziele Andrzeja Cellariusza  Regni Poloniae Magniqe Ducatus Lithuaniae omniumque regionum subiectorum novissima descriptio, wydanym w 1659 r. w Amsterdamie.
Na początku XVII stulecia funkcjonowało w mieście około 11 cechów zbiorowych zrzeszających rzemieślników 79 zawodów produkcyjno-usługowych. Poza tradycyjnymi specjalnościami związanymi z podstawowymi funkcjami miasta pracowali w Krośnie złotnicy, malarze, grzebiennicy, iglarze, płatnerze, brukarze, białoskórnicy, lutnicy, mydlarze. Zdecydowanie największe dochody przynosił miastu jednak handel, i to zarówno wymiana towarowa, jak i obsługa przyjezdnych. Zarabiali urzędnicy i pisarze, karczmarze, piwowarzy a nawet mieszczanie na wynajmie izb, sklepów i piwnic. Duchowieńswo otrzymywało większe datki na cele kościelne. W tym czasie w Krośnie osiedliło się wielu kupców węgierskich, głównie handlujących winem, w wielkim handlu wyspecjalizowali się Szkoci, wśród których najwybitniejszą postacią był Wojciech Porcjusz. Nie brakowało również lwowskich Ormian i Rusinów, zdecydowanie największą grupę stanowili jednak kupcy pochodzenia żydowskiego, mimo iż Krosno posiadało przywilej de non tolerandis Judeis.
Stopniowa utrata wcześniejszej pozycji miasta rozpoczęła się w 2. połowie XVII wieku. Klęski żywiołowe, najazdy wojsk szwedzkich, siedmiogrodzkich i tatarskich, zarazy, rekwirunki wojenne spowodowały, że stan Krosna pod koniec XVII stulecia był rozpaczliwy. W okresie rozbiorów, pod panowaniem Austriaków, niegdyś bogate i znaczne miasto przeżywało okres wyraźnego zubożenia. Stało się jednym z wielu małych miasteczek galicyjskich. Jedynym rzemiosłem, które w tym czasie przeżywało swój rozwój, było tkactwo. Uprawa lnu i konopi, rozwinięta na szeroką skalę, zapewniła pracę wielu podkrośnieńskim warsztatom tkackim, a najsilniejszymi ośrodkami tego przemysłu stały się Korczyna i Kombornia. W okolicach Krosna działało wtedy kilka tysięcy domowych warsztatów. Dopiero w 2. połowie XIX wieku, w okresie autonomii galicyjskiej, obejmującej czas od 1867 r. do wybuchu I wojny światowej, Krosno zaczęło się dźwigać z upadku. Zauważalny szybki wzrost znaczenia miasta związany był niewątpliwie z tworzącym się przemysłem naftowym. Pierwsza spółka naftowa założona w 1856 r. przez Ignacego Łukasiewicza, Tytusa Trzecieskiego i Karola Klobassę, wzniesienie rafinerii ropy w Chorkówce – spowodowały z czasem przypływ kapitału zagranicznego. W wyniku nowego podziału administracyjnego utworzono powiat krośnieński, w 1867 roku Krosno zostało siedzibą starostwa. Na przełomie XIX i XX w. powstało w mieście wiele towarzystw, szkół, instytucji: Towarzystwo Zaliczkowe, Krajowa Szkoła Tkacka, Seminarium Nauczycielskie, Szkoła Realna, Towarzystwo Mieszczańskie „Zgoda”, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Fabryka  Blichu i Apretury, rafineria nafty, Pierwsza Krajowa Fabryka Zegarów Wieżowych. Stan taki trwał do wybuchu I wojny. W trakcie działań wojennych Krosno poniosło znaczne straty. Rabowana i bombardowana kilkakrotnie ludność miasta cierpiała zarówno od wojsk austriackich, jak i carskich. W okresie międzywojennym przekształcało się Krosno stopniowo w ważny ośrodek przemysłowy: uzyskano pozwolenie na zorganizowanie międlarni i tkalni lnu, w latach 20-tych powstały Polskie Huty Szkła Spółka Akcyjna, w 1928 roku rozpoczęto budowę lotniska i przeniesiono z Bydgoszczy szkołę lotniczą, dla której w latach 30-tych wzniesiono hangary. Pomyślny rozwój Krosna przerwała II wojna światowa. Wywieziono bądź zdewastowano urządzenia huty szkła, rafinerii, zakładów lniarskich; przemysł krośnieński został całkowicie zniszczony.
Odbudowę zniszczonego podczas II wojny przemysłu rozpoczęto niemalże zaraz po wyzwoleniu we wrześniu 1944 r. Uruchomiono hutę szkła i zakłady lniarskie, później rozpoczęto prace naukowo-badawcze z zakresu geologii i wiertnictwa, powstała Fabryka Amortyzatorów „Polmo” i Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego. Duże znaczenie dla miasta miał i ma w dalszym ciągu przemysł naftowy – Instytut Górnictwa Naftowego, Zakład Urządzeń Naftowych „Naftomet”, Zakład Robót Górniczych czy przedsiębiorstwo „Naftomontaż” są chlubną kontynuacją naftowych tradycji regionu.

W mieście organizowanych jest kilkanaście cyklicznych imprez kulturalnych i sportowych o zasięgu regionalnym, ogólnopolskim i międzynarodowym: Krośnieńskie Dni Muzyki, Spotkania Teatralne, Wiosna Muzyczna, Jarmark Krośnieński, Festiwal Galicja, przeglądy teatrów dziecięcych, piosenki turystycznej, poezji śpiewanej. Co roku organizowane są międzynarodowe turnieje siatkówki i koszykówki, Międzynarodowe Górskie Zawody Balonowe, Ogólnopolski Turniej Tańca Towarzyskiego o Puchar Podkarpacia, Euroregionalne Targi Kontakt, Euroregionalne koncerty kolęd „Soli Deo Gloria”. W cyklu dwuletnim przygotowywane są: Ogólnopolskie Biennale Fotografii „Krosno. Miasto i ludzie”, Międzynarodowe Biennale Artystycznej Tkaniny Lnianej „Z krosna do Krosna”, Biennale Plastyki Krośnieńskiej.
Krosno zajmuje obecnie obszar ok. 45 km kwadratowych, 7 wyodrębnionych dzielnic i 5 osiedli zamieszkuje ok. 50 tys. mieszkańców.  Historyczne centrum miasta usytuowane jest 277 m. n.p.m., na wzniesieniu w widłach rzek Lubatówki i Wisłoka (dopływ Sanu).

oprac. Ewa Mańkowska

Źródło: http://www.krosno.pl/

Czchów - informacje ogólne

     Gmina Czchów rozlokowana jest w środkowym biegu Dunajca, w miejscu gdzie Pogórze Wiśnickie styka się z Pogórzem Rożnowskim. Zajmuje obszar 66,40 km² i liczy ok. 9000 mieszkańców. W jej skład wchodzi 10 miejscowości: Będzieszyna, Biskupice Melsztyńskie, Domosławice, Tymowa, Tworkowa, Jurków, Piaski-Drużków, Złota, Wytrzyszczka oraz Czchów.
    Od południa Ziemia Czchowska graniczy z gminami: Gródek nad Dunajcem, Łososina Dolna, od południowego zachodu z gminą Iwkowa i Lipnica Murowana, od północy z gminą Gnojnik, od północnego wschodu z gminą Dębno, a od wschodu z gminą Zakliczyn. Centrum administracyjne stanowi miasto Czchów, liczące ok. 2200 mieszkańców. Dla całego regionu spełnia ono rolę głównego ośrodka administracyjno-usługowo-kulturalnego.

    Ziemia czchowska szczyci się znakomitymi walorami krajoznawczymi i przyrodniczymi. Gmina ta nie bez racji nazywana jest "Bramą Gór", bowiem doliną Dunajca biegł niegdyś przez Czchów prastary, historyczny szlak handlowy, prowadzący z Krakowa na południe, w stronę Węgier. Jego obecną kontynuacją jest droga krajowa E-75, wiodąca od Brzeska do Nowego Sącza. Stanowi ona również główną oś komunikacyjną łączącą poszczególne miejscowości gminy. Od niej, na wschodnim krańcu gminy w Tymowej, odchodzi droga w kierunku Łapanowa, Wieliczki i Krakowa, natomiast w Jurkowie - droga prowadząca do Tarnowa. Tak więc w gminie znajdują się dwa główne szlaki komunikacyjne: z północy na południe i ze wschodu na zachód, co umożliwia dogodne połączenia zarówno na zewnątrz jaki i wewnątrz gminy. Wyjątek stanowi brak stałego połączenia między wsiami Wytrzyszczka i Będzieszyna z położoną za Dunajcem miejscowością Tropie (gm. Gródek nad Dunajcem) - istnieje tam jedynie prom. Prom łączy również teren gminy z leżącymi za rzeką Piaskami-Drużkowem.

Źródło: http://www.czchow.pl/

Gorlice - ogólne informacje

Gorlice – miasto w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim (siedziba powiatu od 1865), a także siedziba gminy wiejskiej Gorlice (gmina Gorlice) otaczającej miasto Gorlice z trzech stron. Przed 1945 Gorlice należały do województwa krakowskiego, po zakończeniu II wojny światowej weszły w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego. Gorlice leżą na północnej granicy Beskidu Niskiego. Przyległą część Beskidu Niskiego powszechnie nazywa się Beskidem Gorlickim.
Według danych z 31 grudnia 2009 miasto zamieszkiwało 29 324 mieszkańców.

Grybów - ogólne informacje

Grybów jest miastem położonym w województwie małopolskim. Stanowi naturalne centrum kulturalne i gospodarcze dla otaczających je gmin wiejskich. Początki miasta sięgają okresu średniowiecza kiedy to w roku 1340 król Kazimierz Wielki wybrał stosunkowo dobrze rozwiniętą osadę na południowych rubieżach państwa polskiego i nadał jej nazwę GRYNBERG - miasto zielonych wzgórz. Akt lokacyjny (miasto utworzone na prawie magdeburskim), wręczył mieszczaninowi sądeckiemu Hanko, znany patrycjusz krakowski - Wierzynek. Krzyżowały się tu liczne drogi handlowe na Ruś i w stronę Węgier, rozwijał się handel i przemysł sukienniczy, produkowano saletrę i wapń. W okresie długoletniej historii Grybów przeżywał okresy rozkwitu i upadku. Miasto parokrotnie płonęło ale był również okres, kiedy stanowiło siedzibę powiatu rozciągającego się od Krynicy aż po granice ziemi ciężkowickiej.

Odwiedzali ten teren Kazimierz Pułaski, Wincenty Witos, Artur Grottger, Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer. Przejeżdżał przez miasto na swojej Kasztance - Józef Piłsudski. W okresach rozbiorów Polski odwiedził je Cesarz Franciszek Józef I a książę austriacki Hosch wybudował w miejscu dawnego zamku dworek, który do dzisiaj ozdabia swoją architekturą centralną część Rynku. W okresie II wojny światowej miasto w większości zostało zniszczone. Z czasów dawnej świetności pozostały: pochodzące z XVII wieku modrzewiowa plebania i kamienica Rynku, wybudowany w stylu neogotyckim Kościół, objęty ochroną konserwatorską układ architektoniczny rynku z kamienicami z XIX wieku, zabytki sakralne i obrazy znajdujące się w Muzeum Parafialnym. Grybów położony jest nad rzeką Białą wśród tzw. Gór Grybowskich, stanowiących północno-zachodnią, zewnętrzną strefę Beskidu Niskiego. Obecnie miasto zajmuje 17 km2 powierzchni i liczy około 6,4 tys. mieszkańców.

Walory krajobrazowe oraz gospodarność mieszkańców stanowią niekwestionowane jego atuty. One to właśnie sprawiły, że w latach siedemdziesiątych XX wieku był Grybów dwukrotnie Wicemistrzem Gospodarności w skali ogólnopolskiej. Zarówno położenie na  licznie krzyżujących się szlakach komunikacyjnych jak i rolniczo-przemysłowy charakter sprawiają, że dobrze rozwija się tutaj handel i rzemiosło, a należycie przygotowane i uzbrojone tereny stwarzają dogodne możliwości inwestycyjne. Przyszłych inwestorów którzy chcieliby rozpocząć działalność na tym terenie, powinna zachęcać przychylna postawa władz samorządowych, otwarta na wszelkie kontakty gospodarcze. Już w chwili obecnej, w tak małym mieście prowadzi działalność ponad 300 firm dla których zapewniamy dostęp do wszystkich mediów niezbędnych dla rozwoju działalności. Jako jedna z pierwszych gmin przeprowadziliśmy pełną prywatyzację służby zdrowia a liczba personelu medycznego przewyższa przyjęte dla tego typu miejscowości wskaźniki. Reforma oświaty nie tylko przebiegała bez zakłóceń ale przyczyniła się do wzmocnienia organizacyjnego szkół. Na terenie miasta działają: przedszkole, dwie szkoły podstawowe, gimnazjum oraz dwie szkoły średnie. Procent osób z wyższym wykształceniem jest stosunkowo wysoki.

Aktualna polityka gospodarcza miasta jest w znacznej mierze nastawiona na działania proekologiczne. Prowadzone inwestycje mają na celu uzupełnienie tych niedostatków ochrony środowiska, które cechują jeszcze wiele gmin w Polsce. Nadmienić jednak trzeba że znaczna część działań związanych z ochroną powietrza i przyrody została już wykonana. Działalność proekologiczna nabiera szczególnie istotnego znaczenia, gdyż naturalne warunki krajobrazowe i przyrodnicze dają możliwość prężnego rozwoju turystyki we wszystkich jej formach. Sąsiedztwo, tak znanego uzdrowiska jak Krynica i liczne szlaki turystyczne są  dodatkowymi  walorami przyciągającymi turystów. Możliwości inwestowania w tej dziedzinie są bardzo szerokie a przyszli inwestorzy mogą liczyć na przychylność i współpracę władz samorządowych. Lokalny samorząd dba o zapewnienie należytej informacji dla mieszkańców i jawność podejmowanych działań. Od dziewięciu lat ukazuje się gazeta lokalna "Kurier Grybowski". Zamieszczane są w niej materiały dotyczące życia regionu, decyzji Rady, działalności inwestycyjnej, kulturalnej, sportowej i innych inicjatyw. Od roku 2002 Urząd Miejski w Grybowie posiada wdrożony system zarządzania jakością ISO 9001:2001.

Zapraszając do odwiedzenia ziemi grybowskiej, chciałbym zapewnić, że znajdą tutaj Państwo wiele atrakcyjnych miejsc pod względem urbanistyczno-architektonicznym, muzealnym, przyrodniczym i turystycznym. Liczne i ciekawe szlaki turystyczne prowadzą w góry, do granicy państwowej ze Słowacją, do pięknych uzdrowisk górskich Krynicy, Wysowej i Kamiannej. Skrzyżowanie szlaków komunikacyjnych w tym również leżący w pobliżu miasta węzeł kolejowy, zapewniają dogodny dojazd.  Wszystkim turystom odwiedzającym nasze piękne miasto życzymy miłego i udanego wypoczynku. Jednocześnie zapraszamy wszystkich chętnych i zainteresowanych do inwestowania i udziału w przedsięwzięciach związanych z rozwojem gospodarczym, handlowym i turystycznym miasta. Burmistrz Miasta Grybów mgr Piotr Piechnik Źródło: http://www.grybow.pl

Krynica Zdrój - ogólne informacje

Krynica Zdrój (znana jako Krynica Górska-wyjaśnienie) położona jest na terenie Popradzkiego Parku Krajobrazowego w Beskidzie Sądeckim, w dolinie rzeki Kryniczanka i jego dopływów. Otaczają ją malownicze wzgórza Góry Parkowej i Krzyżowej. Jest jednym z najlepiej znanych górskich ośrodków uzdrowiskowo - turystycznych w Polsce, cenionym zarówno przez amatorów „białego szaleństwa", jak i osoby szukające możliwości uprawiania aktywnej turystyki. W ostatnich latach można zauważyć jej coraz bardziej dynamiczniejszy rozwój, głównie w zakresie szeroko rozumianej infrastruktury sportowej i rekreacyjnej oraz różnych form lecznictwa.

Perła polskich uzdrowisk - bo takie miano zyskała - nie jest jednak typowym uzdrowiskiem. Mimo, iż osoby szukające możliwości podreperowania zdrowia wyjadą stąd w pełni usatysfakcjonowane , to obecnie Krynica rozwinęła swoją ofertę bardziej pod kątem aktywnej turystyki i profesjonalnego zaplecza odnowy biologicznej.

Jedną z największych inwestycji Polski południowej, która związana jest dynamicznym rozwojem Krynicy jest z pewnością kolej gondolowa na Jaworzynę Krynicką z licznymi trasami narciarskimi. Do rozwoju aktywnej strony miasta przyczyniła się również wybudowana, nowoczesna hala sportowo-widowiskowa, w której znajduje się między innymi sztuczne lodowisko, profesjonalna siłownia.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na bardzo duże aspiracje Krynicy w walce o wysokie miejsce w rankingu ośrodków sportów zimowych. Ogromna liczba niedawno wybudowanych nowoczesnych wyciągów narciarskich do szusowania na nartach i snowboardzie daje miastu w tym zakresie dużą przewagę nad wieloma innymi miastami.

Trasy narciarskie położone m.in. na Jaworzynie Krynickiej, Słotwinach oraz w centrum miasta, przystosowane są zarówno dla wytrawnych narciarzy, jak i dla tych, którzy „stawiają pierwsze kroki". Można na nich organizować profesjonalne zawody o randze międzynarodowej (niektóre posiadają akredytacji FIS). Z pewnością wspaniałe i dobrze przygotowane trasy docenią również snowboardziści, którzy mogą korzystać z już istniejącej rynny i SNOWPARKU (więcej w części Sport i Rekreacja).

Krynica to jednak nie tylko zima, dla osób szukających również innych atrakcji polecić możemy: fantastyczne górskie trasy rowerowe, liczne szlaki turystyczne i trasy spacerowe (idealne np. do uprawiania coraz bardziej popularnego Nordic Walking), baseny, korty tenisowe, stadniny koni, sankostrada, kolej linowa na Górę Parkową i wiele innych.

 

Miasto dba o podstawy, które przyczyniły się do jego rozwoju i wykorzystując doskonałe, nowoczesne zaplecze hotelowe, atuty miana "Perły polskich uzdrowisk", najnowszą wiedzę z dziedziny kosmetyki i kosmetologii oraz dobroczynne działanie, unikalnych w skali międzynarodowej, wód mineralny rozbudowuje sukcesywnie ofertę, dzięki której można poprawić stan ciała i umysłu.

Obecnie Krynica Zdrój jest już ośrodkiem mogącym się pochwalić usługami SPA na najwyższym światowym poziomie. Chętni mogą skorzystać z bardzo szerokiego zakresu usług zabiegów, wymieniając choćby: inhalacje, zabiegi borowinowe, zabiegi światło- i elektrolecznicze, hydroterapię, kąpiele mineralne z zawartością CO2 pochodzenia naturalnego, masaże podwodne, masaże wirowe, masaże gorącymi kamieniami, masaże relaksacyjne, bicze szkockie, kąpiele perełkowe, kąpiele czterokomorowe i wiele innych, gdzie wszystkich nie sposób wymienić.

 Źródło: http://www.krynica24.pl/

Szczawnica - ogólne informacje

Szczawnica – miasto w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, od 1 stycznia 2008 r. siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Szczawnica. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Szczawnica leży w dolinie potoku Grajcarka, który jest prawym dopływem Dunajca. Znajduje się między Pieninami a pasmem Radziejowej z Beskidu Sądeckiego.

Według danych z 30 czerwca 2007 r. gmina miejska miała 7378 mieszkańców.

Szczawnica jest znanym uzdrowiskiem już od połowy XIX wieku. Leczone są tam choroby układu oddechowego i przewodu pokarmowego, ze względu na występowanie szczaw alkalicznych słonych oraz korzystnych warunków klimatycznych. Uzdrowisko Szczawnica wróciło ponownie w 2005 r. w drodze sądowego porozumienia do przedwojennych właścicieli rodziny hr. Stadnickich. Szczawnicki zdrój ma prawie dwieście lat. Obecnie (w 2009 roku) w centrum – przy placu Dietla – powstaje Muzeum Uzdrowiskowe, którego fundatorem jest Andrzej Mańkowski – wnuk Adama hr. Stadnickiego, ostatniego właściciela zdroju. Obecnie gromadzona jest ekspozycja związana ze szczawnickim uzdrowiskiem – zebrano ponad 350 różnego rodzaju przedmiotów związanych z lecznictwem zdrojowym, archiwalnych dokumentów, rycin, planów budynków, starych fotografii, kart pocztowych, książek.

W Szczawnicy znajduje się Stacja Narciarska Palenica z ok. 4 kilometrami tras narciarskich. Najdłuższa z nich – z Szafranówki (1800 m, tzw. Trasa Rodzinna) oraz najbardziej znana Palenica 1 z Palenicy (o długości 1000 m – jedna z ciekawszych tras zjazdowych w Polsce), są obsługiwane przez z 4-osobowy wyciąg krzesełkowy o przepustowości 2200 osób na godzinę, zarządzany przez Polskie Koleje Linowe.

W latach 1973-1982 połączona z Krościenkiem, nosiła wtedy nazwę Szczawnica-Krościenko. W 1982 r. nastąpił ponowny podział miejscowości.

1 stycznia 2008 r. zmieniono rodzaj gminy Szczawnica z miejskiego na miejsko-wiejski, co w praktyce oznaczało wyłączenie poza administrację miasta obszarów dawnych wsi Jaworki i Szlachtowa (nadając im status wsi) oraz Biała Woda i Czarna Woda (nadając im status części wsi Jaworki). Z wyłączonych terenów powstał obszar wiejski gminy miejsko-wiejskiej Szczawnica. Manewrowi temu wtórowało nietypowe "odebranie" praw miejskich Szczawnicy: 1 stycznia 2008 r. odebrano status miasta gminie miejskiej Szczawnica z równoczesnym (tego samego dnia) nadaniem statusu miasta miejscowości Szczawnica. Zabieg taki wynikał wyłącznie z ustawowego wymogu uwzględnienia zmiany statusu gminy i miejscowości wchodzącej w jej skład. Pomimo tego czysto biurokratycznego zabiegu Szczawnica de iure i de facto nie utraciła praw miejskich i ich potem nie otrzymała.

W Szczawnicy rozpoczyna się Droga Pienińska – szlak pieszo-rowerowy biegnący wzdłuż Dunajca (głównie po słowackiej stronie) i kończący się w słowackim Czerwonym Klasztorze.

W pobliżu znajduje się Góra Jarmuta, na której wg podań znajdować się miała pogańska świątynia.


 GNU Free Documentation License

Mszana Dolna - ogólne informacje

Mszana Dolna jest pięknie położonym wśród Beskidów i Gorców małym miastem. Stanowi stolicę Zagórzan - etnicznej grupy góralskiej, która stworzyła swój własny, niepowtarzalny folklor, do dzisiaj zresztą kultywowany przez mieszkańców. Wielkim miłośnikiem tej kultury     i ziemi był znany twórca literacki Władysław Orkan. Otoczenie gór, bliskość Gorczańskiego Parku Narodowego oraz położenie w dolinach górskich rzek: Raby i Mszanki powodują, że miasto jest doskonałą bazą wypadową w okolice. Można tu wybrać się na piesze wędrówki, wyprawy rowerowe, narty czy łowienie ryb. Dodatkowo znakowane szlaki turystyczne oraz bardzo dobrze rozwinięta baza noclegowa, gastronomiczna i rekreacyjna zachęca do spędzenia w Mszanie Dolnej wakacji, ferii, czy weekendu.

   Mszana Dolna to również ośrodek edukacyjny, administracyjny i gospodarczy dla regionu. Oprócz trzech przedszkoli oraz dwóch zespołów szkół miejskich w Mszanie znajdują się trzy zespoły szkół średnich, ściągające młodzież z kilku sąsiednich gmin. W Mszanie Dolnej znajduje się siedziba Miasta, Gminy, Powiatowego Urzędu Pracy, niektórych wydziałów Starostwa Powiatowego w Limanowej, Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Limanowej. Miasto znane jest szeroko z organizowanych w każdy wtorek targów, na których handlują co tydzień setki przedsiębiorców i rolników. W Mszanie zarejestrowanych jest ponad 550 podmiotów gospodarczych, które są obsługiwane przez trzy banki. 

   W obecnym kształcie Miasto Mszana Dolna funkcjonuje od 1992 roku, kiedy to samorząd ówczesnego Miasta i Gminy Mszana Dolna postanowił o podziale na dwie jednostki samorządu terytorialnego o takiej samej nazwie Mszana Dolna: Miasto oraz Gminę (wiejską).

Limanowa

Limanowa – miasto w Polsce położone w Beskidzie Wyspowym (Pasmo Łososińskie) administracyjnie należące do powiatu limanowskiego i województwa małopolskiego. Położone 25 km na zachód od Nowego Sącza, w kotlinie górskiej u zbiegu potoków: Mordarka, Jabłoniec i Starowiejskiego, nad potokiem Sowlina (dopływem Łososiny).

Stacja PKP, PKS, liczne połączenia komunikacyjne z Nowym Sączem (w tym droga krajowa nr 28) i Krakowem, urząd powiatowy, urząd miasta, urząd gminy Limanowa, poczta, Sąd Rejonowy, szpital powiatowy, drobny przemysł, liczne sklepy. Turystyka: szlaki turystyczne piesze lub rowerowe, muzeum regionalne Ziemi Limanowskiej, hala sportowa, stadion piłkarski, stok narciarski, pływalnia.


Historia

Wedle dominujących poglądów, Limanowa została założona w XV w., aczkolwiek istnieją również hipotezy, przesuwające ta datę do XIV w., zwalczane w okresie PRL ze względów politycznych, gdyż wiązałyby się z koniecznością przyjęcia, że miejscowość założyli osadnicy niemieccy. W okresie polokacyjnym występuje również pod niemiecką nazwą niem. Hilman, Ilmenau[4]. W źródłach pisanych nazwa miejscowości występuje jako Ilmanowa w 1493 r., lub Hilmanowa od nazwiska osadźcy o niemieckim nazwisku Ilman, czyli Hildiman, Illmann (na pobliskim terenie podgórskim nie brak nazw miejscowych o niemieckim pochodzeniu jak Grywałd/Grüne wald, Szaflary/Schäfer). Spolszczenie na Limanowa pojawiło się już w 1680 r.[5]

Limanowa otrzymała prawa miejskie w 1565 r. od Zygmunta II Augusta (dziś jedna z głównych ulic nosi jego imię). Od tego czasu następował stały rozwój gospodarczy i kulturalny, przerwany wiek później Potopem szwedzkim i wielkim pożarem miasta, które nie podniosło się z upadku aż do doby rozbiorowej.

Do zagarnięcia Limanowej przez Austrię doszło jeszcze przed I rozbiorem Polski, w 1767 r., pod pozorem utworzenia kordonu sanitarnego przy granicy z Rzeczpospolitą.

W przeciwieństwie do reszty Galicji, pierwsze lata rządów austriackich przyniosły Limanowej pewne ożywienie gospodarcze, do którego przyczyniły się przywileje, nadane miastu przez cesarza Leopolda II.

W 1846 r. w czasie rzezi galicyjskiej na Limanową uderzył duży oddział chłopski. W mieście obecnych było wtedy tylko kilku żołnierzy austriackich, jednak dzięki ich współdziałaniu z mieszkańcami atak został odparty.

Od lat 80. XIX w. rozwój miasta uległ przyspieszeniu dzięki budowie Galicyjskiej Kolei Transwersalnej, rafinerii ropy naftowej i nowoczesnego browaru. Limanowa znana też była z targów koni, na których w 1900 r. zawarto co czwartą galicyjską umowę kupna-sprzedaży tych zwierząt.

W grudniu 1914 r. w bitwie pod Limanową wojska austro-węgierskie wsparte posiłkami niemieckimi zatrzymały ofensywę oddziałów rosyjskich. W czasie walk część miasta spłonęła w wyniku bombardowania, przeprowadzonego przez artylerię rosyjską, dla której punktem orientacyjnym była wieża nowo wznoszonego kościoła.

Skutkiem I wojny światowej były dla miasta nie tylko zniszczenia, ale również utrata przez zakłady przemysłowe austriackich rynków zbytu. Z drugiej strony okres powojenny sprzyjał rozwojowi inicjatyw lokalnej społeczności, czego przykładem było założenie w 1924 r. pierwszego klubu piłkarskiego – Limanovii.

Wielki kryzys gospodarczy był dla miasta brzemienny w skutkach: ogólne zubożenie ludności, potęgowane charakterystycznym dla b. zaboru austriackiego tzw. przeludnieniem agrarnym, w połączeniu z likwidacją i tak nielicznych zakładów przemysłowych (np. zamknięcie rafinerii w 1933 r.) zintensyfikowało napięcia społeczne, prowadząc w okolicach Limanowej do poważnych strajków chłopskich. Tak jak na pozostałym obszarze Polski, pewną poprawę sytuacji dało się odczuć dopiero od 1936 r. W roku 1938 poważnie zmodyfikowano herb miasta, który zyskał obecną postać.

6 września 1939 r. do miasta wkroczyły wojska niemieckie, a tym samym rozpoczął się okres okupacji niemieckiej, od początku naznaczonej licznymi egzekucjami ludności cywilnej. W wyniku reformy administracyjnej, związanej z utworzeniem GG, Limanowa utraciła status miasta powiatowego. Ukształtowanie terenu w okolicach Limanowej sprzyjało działalności partyzanckiej, która też intensywnie się tam rozwinęła i obejmowała oddziały AK (duże zgrupowanie w rejonie masywu Mogielicy) i BCh, zaś w 1944 r. pojawiły się także dywersyjne oddziały radzieckie.

W ramach przyjętej przez III Rzeszę polityki wykorzystania obszaru GG na potrzeby wojenne i w oparciu o urządzenia zamkniętej rafinerii, zorganizowano w Limanowej dużą bazę przeładunkową paliw płynnych dla frontu wschodniego. Miasto, tak jak cały teren zlikwidowanego powiatu limanowskiego, objęte też było akcją tzw. Goralenvolku, która – inaczej niż na terenie Podhala – nie przyniosła absolutnie żadnych rezultatów. Limanowa została zajęte przez wojska radzieckie 19 stycznia 1945 r.

W okresie powojennym w mieście silne było poparcie dla opozycji antykomunistycznej, w tym mikołajczykowskiego PSL. Okres po sfałszowanych wyborach w 1947 r. to czas intensywnej stalinizacji, czego symbolem stało się nadanie byłej ulicy Piłsudskiego imienia Stalina.

Intensywny rozwój Limanowej został zapoczątkowany w drugiej połowie lat 60. Rozpoczęto wtedy – w dużej mierze w oparciu o "czyn społeczny" mieszkańców – gruntowną przebudowę centrum, które zyskało m.in. całkowicie nową płytę Rynku i dwa duże domy towarowe. W południowej części miasta ruszyła z kolei budowa os. Zygmunta Augusta, które wkrótce stało się największym miejscowym blokowiskiem.

W ramach obchodów Milenium chrztu Polski w 1966 r. odbyły się w Limanowej uroczystości pod przewodnictwem abp. Karola Wojtyły, które zgromadziły przeszło 100 tys. osób. Z tej okazji na zlecenie Kościoła nakręcono dokument, będący najprawdopodobniej pierwszym kolorowym filmem, uwieczniającym miasto. Wszystko to nie zmieniało oczywiście negatywnego nastawienia lokalnych władz PZPR do religii – i tak pod pozorem przebudowy Rynku usunięto stamtąd figurę św. Floriana, zastąpioną wkrótce dużą rzeźbą plenerową (tzw. Buzodromem), ustawioną celowo w taki sposób, by – na potrzeby propagandowych fotografii – zasłonić w miarę możliwości budynek kościoła.

Lata 70. przyniosły kontynuację rozbudowy osiedli i zakładów przemysłowych, oraz medialną sławę miasta, związaną z sukcesami w telewizyjnych "turniejach miast". Z drugiej jednak strony, w związku z budową i modernizacją alternatywnych połączeń kolejowych Nowego Sącza z resztą kraju, straciła poważniejsze znaczenie jedyna linia kolejowa, przebiegająca przez Limanową. W rezultacie linia ta nie została nawet zelektryfikowana, a z czasem ruch na niej praktycznie zamarł.

1 czerwca 1975 r., w związku z reformą administracji powiaty zostały zniesione, a Limanowa znalazła się w woj. nowosądeckim. "Degradacja" pozycji miasta w minimalnym tylko stopniu zrekompensowana została faktem, że zostało ono siedzibą Wojewódzkiego Urzędu Statystycznego.

Kryzys gospodarczy, narastający w drugiej połowie lat 70. i marazm lat. 80. były odczuwalne dla mieszkańców miasta, choć nawet w latach 80. kontynuowano budowę osiedli mieszkaniowych i pewne inwestycje infrastrukturalne.

Transformacja ustrojowa w 1989 r. pociągnęła za sobą upadłość, względnie przekształcenia własnościowe i ograniczenie działalności kilku największych zakładów pracy (m.in. zakłady przemysłu drzewnego w Limanowej-Łososinie Górnej), często w nie do końca jasnych okolicznościach. Niemniej, ponieważ Limanowa – w przeciwieństwie do wielu miast podobnej wielkości – nie była "uzależniona" od jednego dużego zakładu przemysłowego, transformacja przebiegła stosunkowo łagodnie.

1 stycznia 1999 r. miasto na powrót stało się siedzibą powiatu, a w 2004 r. otrzymało nagrodę za najlepsze w Polsce wykorzystanie funduszy unijnych w kategorii miast do 40 000 mieszkańców. Do chwili obecnej nie udało się jednak rozwiązać kluczowego dla dalszego rozwoju Limanowej problemu jakim jest niedostatek dogodnych połączeń drogowych (i praktyczny brak kolejowych) z resztą kraju. Bezpośrednia linia kolejowa do Krakowa i obwodnica miasta od ponad 30 lat pozostają tylko w sferze projektów.


Atrakcje turystyczne i zabytki

Od północnej strony miasta wznosi się długi grzbiet Pasma Łososińskiego, od południowej wysokie wzniesienie Lipowe. Z pobliskiej, górującej nad miastem Miejskiej Góry bardzo rozległa panorama widoków. Znajduje się tutaj najwyższy w Polsce stalowy krzyż (rekordowa jest wysokość samego krzyża a nie jego położenie, najwyżej położony jest krzyż na Giewoncie).

Przy limanowskim rynku znajduje się słynna bazylika Matki Boskiej Bolesnej a niecały kilometr od rynku Kaplica Łask gdzie zaczęła się cała historia sanktuarium limanowskiego.

Na północnym stoku Łysej Góry znajduje się stacja narciarska "Limanowa-Ski" z 4-os. wyciągiem krzesełkowym oraz wyciągami orczykowymi. Trasy narciarskie posiadają system sztucznego naśnieżania i oświetlenie. Przy dolnej stacji znajduje się hotel.

W dzielnicy Łososina Górna znajduje się XVII-wieczny drewniany kościół pw. Wszystkich Świętych, a obok niego malowniczy park, w którym stoi Pomnik Legionistów.

 

Szlaki turystyczne

– niebieski przez Golców i Ostrą na Przełęcz Ostra-Cichoń

– niebieski przez Miejską Górę na Sałasz

– zielony przez Lipowe i Paproć do Tymbarku

Rabka Zdrój - informacje

Fot.Marek & Ewa Wojciechowscy

RABKA ZDRÓJ (500 - 560 m n.p.m.) jest miastem uzdrowiskowym położonym w województwie 

małopolskim, na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych (tj. "zakopianka" droga z Krakowa do Zakopanego oraz droga do Nowego Sącza i Bielska). Leży na pograniczu Beskidu Wyspowego i Gorców, u ujścia potoków Poniczanki i Słonki do Raby. Miasto cechuje się łagodnym mikroklimatem, małą ilością słabych wiatrów, niewielką ilością opadów i dużym nasłonecznieniem. Latem brak nadmiernych upałów, zimą dużych mrozów, bardzo dobre warunki solarne, suche powietrze, brak mgieł, duża ilość lasów sprzyjają leczeniu i rehabilitacji dzieci. Znajdują się tu źródła solanek, nowoczesne bazy lecznicze, jest to doskonałe miejsce do wypoczynku a dogodne położenie umożliwia organizowanie wycieczek (Zakopane ok. 40 km, Kraków ok. 65 km, Morskie Oko ok. 60 km, Spływ Dunajcem ok. 50 km).

Pierwsze wzmianki o Rabce pojawiły się w 1254r. w dokumentach Bolesława Wstydliwego, kiedy to wieś była własnością Zakonu Cystersów ze Szczyrzyca. Wówczas warzyli sól z tutejszych źródeł o czym wspomina kronikarz Jan Długosz w swoim dziele. O eksploatacji źródeł soli mogą świadczyć do dziś zachowane nazwy miejscowe /np.: Słone, rzeka Słonka czy też Zasłone/. Dopiero w 1364r, po 110 miała miejsce lokalizacja wsi, gdzie Kazimierz Wielki nadał Mikołajowi z Ujścia przywilej lokowania wsi pomiędzy rzekami Rabą, Słonką, Łętownią i Kasinką. W pierwszej połowie XVI wieku Rabka przeszła w posiadanie rodziny Jordanów herbu Trąby. I tak w 1557 roku kasztelan Spytek Jordan założył parafie a 6 lat później ufundował pierwszy drewniany kościół. W 1858 roku na prośbę właściciela Rabki / był nim wówczas Julian Zubrzycki/ profesor Józef Dietl przeprowadził badania, które wykazały, iż solanki rabczańskie są jednymi z najsilniejszych wód jodowo-bromowych w Europie. Julian Zubrzycki przyczynił się do budowy uzdrowiska, oczyszczenia źródeł jak również budowę pierwszych pensjonatów o architekturze uzdrowisk szwajcarskich. W1864 otwarte zostało uzdrowisko, a w 1887 pierwszy w Polsce i trzeci w Europie Zakład Leczenia Dzieci Skrofulicznych.

Sucha Beskidzka - o mieście

Sucha Beskidzka - miasto powiatowe, leży w malowniczej kotlinie w dolinach rzek Stryszawki i Skawy, na pograniczu Beskidów Makowskiego, Żywieckiego i Małego. Lokowana jako niewielka osada w 1405 roku na 13 łanach frankońskich w 2005 roku obchodziła 600-lecie istnienia. Nieprzeciętne walory krajobrazowe, wynikające z położenia miasta w centrum Beskidów oraz jeden z większych kompleksów zabytkowych w województwie małopolskim z renesansowym zamkiem zwanym "Małym Wawelem", to niewątpliwe atuty miasta. Dogodne położenie przy skrzyżowaniu głównych szlaków komunikacyjnych Sucha- Kraków - Żywiec - Zakopane oraz możliwość wypadu w okoliczne pasma Beskidów i dalej na Słowację to czynniki, które sprzyjają rozwojowi różnych form turystyki.

Sucha Beskidzka liczy obecnie ok. 10 tysięcy mieszkańców spełnia od wielu lat rolę lokalnego centrum administracyjno gospodarczego. Taka pozycja miasta wzmocniona została znacznie w wyniku ponownego uzyskania przez Suchą statusu stolicy powiatu. Swoją siedzibę mają tu m.in.: Komenda Powiatowa Policji, Komenda Powiatowa Straży Pożarnej, Szpital Rejonowy z wysoko wykwalifikowaną kadrą i z nowoczesnym wyposażeniem, Sąd Rejonowy, Prokuratura Rejonowa, Powiatowy Urząd Pracy, Urząd Skarbowy, Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, Nadleśnictwo, ZUS i KRUS.

Miasto staje się coraz ważniejszym ośrodkiem edukacyjnym o znaczeniu ponadregionalnym. Działają tu: Wyższa Szkoła Turystyki i Ekologii Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych i Zamiejscowy Ośrodek Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie.

Sucha, minio ogólnie znanych problemów gospodarczych dotykających nasz kraj, przeżywa wyraźny rozwój. Stopa bezrobocia jest tutaj znacznie niższa od średniej krajowej. Wynika to w dużej mierze z zaradności, pracowitości przedsiębiorczości mieszkańców.

Liczne atuty miasta mogą stanowić naturalną zachętę dla potencjalnych inwestorów. W tym kontekście warto wspomnieć o łatwym dostępie komunikacyjnym oraz niewielkim oddaleniu Suchej od mających powstać głównych arterii drogowych Polski: północ-południe i wschód-zachód.

Źródło: http://www.sucha-beskidzka.pl/

Wisła

Wisła (cz. Visla, niem. Weichsel) – miasto i gmina w województwie śląskim, w powiecie cieszyńskim, w Beskidzie Śląskim. Według danych z 31 grudnia 2006 miasto miało 11 450 mieszkańców. Znany ośrodek wypoczynkowy, turystyczny, sportowy i luteranizmu w Polsce. Na terenie miasta swoje źródła ma największa polska rzeka o tej samej nazwie – Wisła.

Do 1954 roku była siedzibą gminy Wisła. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego.

Położone jest w głębi Beskidu Śląskiego, na północy sąsiaduje z gminą Brenna i Ustroniem, na północnym-wschodzie ze Szczyrkiem, na wschodzie z gminą Lipowa, Radziechowy-Wieprz i Milówka, na południu z gminą Istebna, na zachodzie z Republiką Czeską.

Centrum Wisły położone jest na wysokości 430 m n.p.m. Otaczające je grzbietowiska przewyższają doliny o 300 do 600 m.

Najwyższe wzniesienia:

    Barania Góra (1220 m n.p.m.),
    Stożek (978 m n.p.m.).

Ze źródeł na Baraniej Górze wypływają potoki Czarna i Biała Wisełka, które po połączeniu się i przyjęciu wód potoku Malinka tworzą rzekę Wisłę.

Żywiec

"...To miejsce, na którym miasto Żywiec z gruntami zasiadło, naonczs lasem bukowym było, na którym się obficie bukowie rodziło. Gdzie okoliczni mieszkańcy osobliwe Śleziacy Miemieckiego języka będacy (gdyż tu Oświęcimskie Księstwo Śląski nazywano dlatego, że się tu ludzie z różnych miejsc schodzili, to jest Polski i z Morawy i z Czech zleźli albo ześli się, jakoby Śląsko uczynili) stada świni swoich pasali zowiąc ten las z niemiecka Zaypus, to jest Świni Las albo Świniopas. Którego jeszcze języka dotychczas Miemcy wszyscy używają i miasto Żywiec Zaypus nazywają. Albowiem z tego świni pasienia tego miasta osada się stad stała, gdy wypleniwszy miejsce gdzie Stary Żywiec stoi, siedliska swoje tylko na lato, a zwłaszcza pod jesień, dla skołonienia się od deszczów i zawierania na noc świni zasadzili. Gdzie ich co rok stada wielkie zganiali i paśli, i stąd ulubiwszy sobie miejsce, w mieszkanie się ludzi to miejsce obróciło i od obfitości żywienia świni i rozlicznych w tych górach rzeczy i pożywienia, zasiadszy, kielka chałup Żywcem nazwano. ..."

Żywiecczyzna leży w Beskidach w południowej Polsce. Według fizyczno-geograficznej regionalizacji Polski na tle podziału Europy (wg Kondrackiego) region ten położony jest w makroregionie Beskidów Zachodnich, które należą do podprowincji Zewnętrznych Karpat Zachodnich, leżących z kolei w prowincji Karpaty Zachodnie. Według wyżej wymienionego podziału w makroregionie Beskidów Zachodnich można wyróżnić min.: Kotlinę Żywiecką i otaczające ją ze wszystkich stron pasma górskie: od południowego wschodu Beskid Żywiecki zwany też Wysokim z najwyższymi szczytami: Babia Góra (1725 m. n.p.m.), Pilsko (1557 m. n.p.m.), Lipowska (1324 m. n.p.m.), Rycerzowa (1226 m. n.p.m.) i Wielka Racza (1236 m. n.p.m.), z zachodu Beskid Śląski, od północy Beskid Mały i ze wschodu Beskid Średni zwany także Makowskim. Wszystkie te regiony w całości lub w znacznej części leżą na obszarze Żywiecczyzny. W centrum regionu nad Jeziorem Żywieckim, u stóp Grojca (wzniesienie o wysokości 612 m. n.p.m.) i tam gdzie rzeka Koszarawa wpada do Soły leży miasto Żywiec - zwane często stolicą Beskidów. Miasto o ponad 700-letniej historii to jedno z najbardziej interesujšcych miast województwa śląskiego. Jest znakomitą bazą wypadową w góry i leży na ważnym międzynarodowym szlaku komunikacyjnym do Słowacji i Czech, a także dalej na południe Europy. Tędy wiedzie najkrótsze połączenie kolejowe z centrum kraju do Wiednia i Bratysławy. Liczne linie autobusowe dowożą turystów w najdalsze zakątki gór. Stąd prowadzą drogi do granicznych przejść drogowych ze Słowacją w Korbielowie i Zwardoniu.

Naukowcy snują ciekawe hipotezy na temat geologicznej przeszłości Kotliny. Profesor SZAJNOCHA dostrzega tu zatokę morską z okresu eoceńskiego lub górnokredowego, zaś prof. KLIMASZEWSKI powstanie tej kotliny tłumaczy erozją wywołaną koncentrycznym zlewiskiem dorzecza Soły i Koszarawy. Kotlina zbudowana jest z miękkich łupków pokrytych lessem i urodzajnymi nanosami pradawnych rzek. Bogata jest tu wegetacja. Stanowi ona krajobrazowy kontrast w stosunku do otaczających gór. Centrum Kotliny Żywieckiej jest miasto Żywiec Najstarsze ślady życia na żywieckiej górze Grojec (612 m npm): sięgają okresu halsztackiego kultury łużyckiej (ok. 250 lat temu).

Bielsko-Biała

Zamek Sułkowskich w Bielsku Białej

Bielsko-Biała (czes. Bílsko-Bělá, niem. Bielitz-Biala) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, na Pogórzu Śląskim, u stóp Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego, nad rzeką Białą. Jest stolicą powiatu bielskiego, Euroregionu Beskidy, diecezji bielsko-żywieckiej Kościoła rzymskokatolickiego i diecezji cieszyńskiej Kościoła ewangelicko-augsburskiego, a także głównym miastem aglomeracji bielskiej.

Bielsko-Biała formalnie powstało 1 stycznia 1951 r.[2] z połączenia położonego na Śląsku Cieszyńskim Bielska, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1312 r. oraz małopolskiej Białej założonej w końcu XVI w. W latach 1975-1998 miasto było stolicą województwa bielskiego.

Bielsko-Biała pełni funkcję głównego ośrodka administracyjnego, przemysłowego, handlowo-usługowego, akademickiego, kulturalnego i turystycznego regionu zwanego potocznie Podbeskidziem. Jest jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo miast Polski (m.in. 5,8% bezrobocia[3]). Stanowi także ważny w skali kraju węzeł drogowy i kolejowy. Miasto jest członkiem m.in. Związku Miast Polskich.

Według danych z 31 grudnia 2010 Bielsko-Biała miało 175 008 mieszkańców (23 miejsce w Polsce). Powierzchnia miasta wynosi 124,51 km² (18 miejsce w Polsce).

GNU Licencja Wolnej Dokumentacji

Nowy Targ

Nowy Targ (pełna nazwa: Królewskie Wolne Miasto Nowy Targ, niem., Neumarkt słow. Nový Targ) – miasto i gmina, w województwie małopolskim, siedziba powiatu nowotarskiego. Główny ośrodek handlowy, komunikacyjny i przemysłowy Podhala. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego.

Nowy Targ, potocznie zwany przez górali Miastem jest historyczną stolicą Podhala. W okresie lokacyjnym miasto nosiło nazwę niem. Neumarkt, zaś w okresie zaboru austriackiego było nazywane przez miejscowych Żydów jid. Neimarkt.

Według danych z 31 grudnia 2009  miasto liczyło 33 333 mieszkańców i jest największym miastem Podhala.

Historia 

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Początki

Początki osadnictwa na terenach dzisiejszego Podhala sięgają XIII w., kiedy to z opactwa w Jędrzejowie przybyli tu cystersi. Założyli klasztor w Ludźmierzu, a w 1254 r. Bolesław Wstydliwy zezwolił im na zakładanie nowych osad.

Już w 1233 r. wymieniana jest leżąca w tym miejscu osada o nazwie Stare Cło (Antiquum Theoloneum) lub Długie Pole. Była ona prawdopodobnie położona na prawym brzegu Białego Dunajca, na wschód od obecnego centrum miasta. Osada została założona przez cystersów ze Szczyrzyca, a lokowana na prawie niemieckim (magdeburskim) w 2. połowie XIII w. miała komorę celną przy szlaku handlowym ze Śląska na Węgry, którym wywożono sól i ołów, a sprowadzano wino. Jeszcze w 1338 r. znajdował się tam oddzielny kościół św. Leonarda, a sołtysem w tym czasie był człowiek o imieniu Günter. Według źródeł historycznych z XVII w. osada Nowy Targ (Novum Forum) została zniszczona przez Tatarów w 1287 r. Pierwsza wzmianka o istnieniu parafii, a zarazem Nowego Targu (lokowanego na prawie niemieckim) pochodzi z 1326 r. Po dojściu do władzy Kazimierz Wielki przejął własności cystersów. W ten sposób Nowy Targ, jak i całe Podhale, stał się w 1335 r. własnością królewską i tak zostało aż do rozbiorów. W 1337 zadecydowano o przeniesieniu miasta, w 1346 połączono go z leżącą niedaleko osadą Stare Cło, a Kazimierz Wielki nadał powtórny przywilej lokacyjny (22 czerwca). W ten sposób powstało nowe miasto z rynkiem i kościołem parafialnym (św. Katarzyny). Miasto zostało lokowane między Białym i Czarnym Dunajcem na 150 łanach frankońskich, które wcześniej należały do miejscowości Nowy Targ i Stare Cło. Zasadźcą był Dytrych, syn Dytrycha Szyi. Parafię w Starym Cle w 1350 r. przyłączono do parafii nowotarskiej, a od 1354 wymieniane są jako połączone.



Przywileje królewskie

Miasto, jako ważny ośrodek handlowy znajdujący się blisko granicy z Węgrami, otrzymywało od królów polskich wiele przywilejów. Dzięki temu mógł rozwijać się handel i rzemiosło. Król Kazimierz Wielki zwolnił nowotarżan od płacenia cła krakowskiego, a także pozwolił na organizowanie corocznego jarmarku na 25 XI (św. Katarzyny), który trwał osiem dni. W 1487 r. Kazimierz Jagiellończyk potwierdził dotychczasowe prawa miasta, nadał mu prawo magdeburskie i usunął ciężary prawa polskiego, a także ustanowił drugi jarmark w dniu 25 VII (św. Jakuba) oraz nadał przywilej organizowania czwartkowego targu, który odbywa się do dzisiaj. W 1494 r. Jan Olbracht potwierdził prawa i przywileje miasta. W 1521 r. Zygmunt Stary pozwolił wójtowi pobierać myto na drodze prowadzącej na Węgry przez Orawę w wysokości jednego grosza polskiego od wozu i denara od konia, w zamian za naprawianie dróg i mostów. Od 1533 r. obcy kupcy nie mogli omijać miasta. Zwolniono wójta od świadczeń dla wojska. Zygmunt Stary pozwolił spółce, w której członkiem był Jan Burian z Nowego Targu poszukiwać metali w Karpatach i na Spiszu, a 1588 r. podobny przywilej nadał Zygmunt Waza. Wcześniej, w 1576 r. Stefan Batory potwierdził statut cechu rękodzielników. Od 1593 r. miasto miało prawo składu soli, ołowiu i śledzi, a od 1603 r. też wina. W 1613 r. Zygmunt Waza potwierdził statut cechu zbiorowego Nowego Targu. Król Jan Kazimierz wprowadził trzeci jarmark w Niedzielę Białą (pierwsza niedziela po Wielkanocy). Ostatni przywilej, pozwalający na organizowanie dwunastu jarmarków w roku, nadał król Stanisław August Poniatowski w 1772 r., gdy miasto było już pod obcą administracją.
 

Okres Rzeczypospolitej szlacheckiej

Pierwszymi wójtami Nowego Targu byli potomkowie zasadźcy Dytrycha. W 1424 r. wójt Mikołaj sprzedał wójtostwo staroście nowotarskiemu Ratułdowi. On i jego potomkowie łamali prawa chłopów, wciąż powiększali pańszczyznę, wprowadzali nowe daniny i robocizny i z tego powodu toczył się ciągły spór między mieszkańcami a kolejnymi starostami. Podobnie było też później za starostów Pieniążków, Komorowskich i Kazanowskich. W tym czasie, w 1448 r. powstał dekanat w Nowym Targu. Prawdopodobnie pod koniec XV w. postawiono kościół św. Anny. Na przełomie XV i XVI w. miasto liczyło ok. 500 mieszkańców, w ciągu roku organizowano 7 jarmarków. Starostwo objęli członkowie rodziny Pieniążków, którzy zakładali nowe wsie i ostatecznie wykupili urząd wójta w 1525 r., łącząc go z urzędem starosty. W 1586 r. powstała w Nowym Targu komora celna w miejsce dawnej podkomory, podległej komorze w Myślenicach. W XVI w. miasto liczyło ok. 800 mieszkańców. Na początku XVII w. powstało osiedle Gazdy. W 1616 r. starostą został Stanisław Witowski. W 1624 r. powstał w mieście pierwszy cech kuśnierski, a urząd starosty objął Mikołaj Komorowski. Zabiegał o zwiększenie dochodów z dzierżaw starostwa, co było przyczyną wielkiego niezadowolenia mieszczan i chłopów. Słali oni ciągle skargi na starostę, który jednak nic sobie nie robił z wyroków sądowych. Trwało to aż do jego śmierci w 1633 r. Następcą Komorowskiego został Tomasz Zamoyski, syn hetmana Jana Zamoyskiego. Następnie starostą był Adam Kazanowski, który usuwając sołtysów zwiększał liczbę folwarków. Przeciwko jego praktykom występowali górale nowotarscy. Później przez rok starostą był książę Jeremi Wiśniowiecki. Wówczas wydarzył się bunt Kostki Napierskiego, który był stronnikiem Chmielnickiego. 16 czerwca 1651 r. wyprowadził on chłopów z Nowego Targu i zaatakował zamek w Czorsztynie. Został schwytany i zginął wbity na pal. W 1655 r. nowotarżanie wzięli udział w antyszwedzkim powstaniu pod wodzą Gabriela Woyniłłowicza. W latach 1650–1666 starostami byli Adam Kisiel, Jan Wielopolski, Władysław Łukowski, Michał Ossoliński i Stanisław Witowski. Następnie urząd ten przejęli Wielopolscy. Starościna Maria Wielopolska obniżyła robociznę chłopom i dała im przywilej propinacyjny. Później starostwo trafiło w ręce rodziny Wiśniowieckich i Radziwiłłów. Anna Radziwiłłowa wprowadziła na Podhalu gospodarkę czynszową. Na przełomie XVII i XVIII w. powstało osiedle Oleksowa (dziś Oleksówki). Wcześniej wypalany tam był węgiel drzewny. Około lat 50. XVIII w. miasto liczyło ok. 1000 mieszkańców. W 1759 r. jezuici założyli w mieście misję. W 1766 r. Franciszek Rychter został ostatnim starostą nowotarskim.



Klęski dotykające miasto

Wraz ze schyłkiem Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII w. następował powolny upadek Nowego Targu. Przyczyniały się do tego liczne nieszczęścia spadające na miasto. Pierwszy wielki pożar zdarzył się w 1601 r., niszcząc stare akta miejskie i większość budynków, w tym kościół parafialny, szpital, ratusz i dwór. W roku 1656 do Nowego Targu dotarli Szwedzi, który złupili i spalili, a wielu mieszkańców wymordowali. Kolejne pożary zdarzały się w latach 1673, 1696, 1710 i 1719, za każdym razem niszcząc przynajmniej połowę zabudowań, z czego ten ostatni ponownie zniszczył kościół. W 1710 r. w Nowym Targu wybuchła epidemia dżumy, natomiast w 1734 r., w czasie konfederacji barskiej miasto złupili Rosjanie. Ostatni wielki pożar zdarzył się w 1784 r. i zniszczył ponad 380 budynków, kościół i dwór. W 2. połowie XVIII w. miasto zaczęło podnosić się ze zniszczeń. W 1761 r. rozpoczęto renowację kościoła, a w 1767 r. wybudowano drewniany ratusz, istniejący do 2. połowy XIX w. Miał dwa piętra, a w jego podziemiach znajdowało się więzienie i skład wina.



Czas rozbiorów

Już w 1769 r. zastawione tereny Spisza administrowane przez Rzeczpospolitą zostały zwrócone przez Austrię Węgrom, rzekomo w celu utworzenia kordonu sanitarnego dla panującej wówczas w Polsce zarazy. Rok później również ziemia nowotarska znalazła się poza granicami Polski, na dwa lata przed I rozbiorem Polski. Wtedy tereny te zostały połączone z Galicją i trafiły pod administrację austriacką. Starostwo trafiło pod zarząd austriackiego prefekta, a jego majątek został skonfiskowany przez państwo (sprywatyzowano go później w 1819 r.). Chociaż władze austriackie zachowały przywileje Nowego Targu, to miasto musiało opłacać świadczenia dla państwa i dostarczać rekrutów do armii. Po pożarze w 1784 r. starosta sądecki Austriak Tischirsch von Siegstetten zainicjował przebudowę miasta. Nadał miastu nowy plan siatki ulic, nie pokrywający się z dawnym układem budynków. Został wtedy powiększony rynek. W 1790 r. wyprowadzono cmentarz z centrum miasta, zgodnie z polityką józefinizmu. W 1. połowie XIX w. Nowy Targ i Podhale nawiedziła kolejna seria klęsk żywiołowych. W 1819 r. powstały odrębne władze miejskie, jednocześnie jednak miasto pozbawiono zarządu nad większymi majątkami ziemskimi. Zmieniło się to dopiero w 1854 r., kiedy to w Nowym Targu powstało starostwo. W roku 1840 miasto osiągnęło liczbę 2000 mieszkańców. W 1847 r. zakończył się trwający od połowy XVIII w. konflikt z Waksmundem o tereny na wschód od potoków: Kowańca i Białego Dunajca. Nowotarżanie wygrali, ponieważ waksmundzianie przedstawili sądowi sfałszowany akt lokacyjny swojej wsi. Po Wiośnie Ludów zniesiono pańszczyznę, a gdy Galicji przyznawano autonomię w 1867 r. powstał powiat z siedzibą w Nowym Targu oraz sąd. W 1872 r. miasto kupiło jaz na Czarnym Dunajcu, dzięki czemu możliwe było zbudowanie młyna, tartaku, browaru i elektrowni. Istniały także liczne młyny i folusze nad potokiem Kowaniec. Choć już w 1842 r. wybudowano szkołę ludową, to w 1880 r. ponad połowa mieszkańców nie umiała pisać i czytać. Od tego roku na terenie dzisiejszego lotniska znajdował się poligon cesarsko-królewskiej artylerii z twierdz w Krakowie i Przemyślu. W 1881 r. w mieście zaczęła działać straż ogniowa. Po 1884 r. powstał nowy murowany ratusz, o kształcie takim jak obecnie. W 2. połowie XIX w. miasto liczyło ok. 5000 mieszkańców. Od 1892 r. działało w Nowym Targu Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół", a w 1908 r. oddano do użytku budynek sokolni. Mieściło się tam m.in. kino. W 1897 r. przy dzisiejszym placu Słowackiego wybudowano nową szkołę powszechną, a w 1912 r. zburzono starą celem poszerzenia placu. W 1899 r. oddano do użytku linię kolejową Chabówka-Zakopane. Po trzydziestu latach starań w 1904 r. utworzono (pierwsze na Podhalu) gimnazjum o profilu humanistycznym a w 1912 r. wybudowano bursę gimnazjalną dla uczniów spoza miasta. W 1911 r. powstał w Nowym Targu Związek Podhalan z prezesem Władysławem Orkanem, a od 1913 r. ukazywała się "Gazeta Podhalańska". W roku tym dzięki członkom "Sokoła" utworzono Związek Drużyn Podhalańskich, które weszły później w skład II Brygady Legionów. W 1914 r. oddano do użytku szpital, a miasto osiągnęło liczbę ponad 9000 mieszkańców.



I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne

Andrzej Galica

W czasie I wojny światowej u boku Austriaków walczyły drużyny strzeleckie Piłsudskiego, w tym drużyny podhalańskie pod wodzą Andrzeja Galicy. W gimnazjum nowotarskim zorganizowano szpital Czerwonego Krzyża. Po wybuchu wojny w więzieniu austriackim (obecnie Młodzieżowy Dom Kultury) przetrzymywany był przez krótki czas Włodzimierz Iljicz Lenin. Pod koniec 1914 r. Rosjanie zostali pokonani w bitwie pod Limanową, a w maju 1915 r. pod Gorlicami i zaczęli wycofywać się na wschód. W 1918 r. państwa centralne zostały pokonane na froncie zachodnim i w nocy z 31 października na 1 listopada Nowy Targ opanowały wojska polskie. Mieszkańcy miasta brali udział w walki o granice nowo powstałej Polski, wśród nich było 40 uczniów gimnazjum. W 1920 r. w Nowym Targu powstało Koło "Gorce" Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. W mieście działało także Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne i Polskie Stronnictwo Ludowe "Piast". Od 1921 do 1931 r. działało żeńskie Seminarium Nauczycielskie. W 1924 r. wybudowano pierwsze schronisko na Turbaczu (które spłonęło w 1933 r.), a w 1925 r. utworzono rezerwat "Na Czerwonem" (później "Bór na Czerwonem"). Rok później wybudowano szkołę powszechną na Kowańcu. W 1927 r. powstał tartak, a w 1930 cegielnia i lotnisko nowotarskie. W tym samym roku poświęcono plac pod budowę nowego kościoła. W 1932 r. powstał klub sportowy Podhale Nowy Targ i budynek Komunalnej Kasy Oszczędności (dziś Urząd Miasta). W trakcie jego budowy odkryto kilka monet rzymskich z IV w. n.e. Miały one znaleźć się w zbiorach gimnazjum, a w czasie wojny zaginąć. W 1934 r. odsłonięto w Rynku pomnik Orkana, a w 1935 r. powstała Wysokogórska Szkoła Rolnicza w Kokoszkowie.



II wojna światowa

1 września 1939 r. około godziny 16.30 Nowy Targ zostały zajęty bez walki przez Niemców. W czasie okupacji Podhale stało się punktem przerzutu na Węgry ludzi będących w konflikcie z nową władzą i odcinkiem na trasie kurierów utrzymujących łączność rządu emigracyjnego w Londynie z polskim państwem podziemnym. Niemcy rozpoczęli wśród górali akcję germanizacyjną pod nazwą Goralenvolku. Miał być to tzw. naród góralski, który był różny od Polaków i pochodził tak jak Niemcy od Gotów. Na czele tych górali, którzy przyjęli kenkarty z literą "G" stanął Komitet Góralski (Goralisches Komitee) z prezesem Wacławem Krzeptowskim, mający siedzibę w Zakopanem. Jednak nie wszyscy górale poszli na współpracę z hitlerowcami i w 1941 r. Nowy Targ stał się siedzibą konspiracyjnej Konfederacji Tatrzańskiej na czele z Augustynem Suskim, mającą na celu walkę z Goralenvolkiem. Wydawała ona podziemne pisma "Na placówce", "Wiadomości Polskie" i "Der freie Deutsche" (w języku niemieckim). Organizacja została rozbita w 1942 r., a jej członkowie wraz z przywódcą zostali aresztowani i zamordowani lub wywiezieni do Auschwitz. Części członków udało się jednak uciec do lasu, był wśród nich Józef Kuraś "Ogień". Na terenie więzienia nowotarskiego Niemcy wykonywali egzekucje. Od 1941 do 1942 r. w mieście istniało getto żydowskie. 29 stycznia 1945 r. miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną, która wkroczyła do Nowego Targu od strony Kowańca, przeprowadzona przez Gorce przez oddział "Ognia". Zaskoczeni Niemcy wycofali się bez walki. W czasie II wojny światowej zginęło 130 nowotarżan narodowości polskiej i prawie cała ludność żydowska miasta.



Mniejszości etniczne

Pierwsi Żydzi pojawili się w Nowym Targu w czasie jego lokacji w 1346 r. Starosta Adam Kazanowski zasłynął jako pierwszy, który zaczął sprowadzać ich na Podhale. Społeczność żydowska dynamicznie się rozwijała, w 2. połowie XIX w. w Nowym Targu mieszkało ok. 400 Żydów (7% ogółu ludności miasta), a u progu I wojny światowej ponad 1300 (15%). Przed I wojną pobieranie myta za przejazd przez mosty na Czarnym i Białym Dunajcu było zajęciem Żydów, m.in. Szai Ajzensztoka, opisanego przez Jana Kasprowicza. W okresie międzywojennym prawie wszystkie kamienice w Rynku i większość sklepów znajdowały się w rękach żydowskich, byli oni właścicielami ok. 30% podmiotów gospodarczych. W czasie okupacji Żydzi zostali skierowani do obozu pracy na Borze w Nowym Targu. Później Niemcy utworzyli w maju 1941 r. getto żydowskie w okolicach ulicy Krasińskiego, w którym zgromadzono ok. 2500 ludzi. Zostało ono zlikwidowane 30 sierpnia 1942 r. Część Żydów wysłano do obozu koncentracyjnego w Bełżcu, a resztę rozstrzelano na miejscu na cmentarzu żydowskim. Dokonano egzekucji od 400 do 2000 osób, pochowanych później w masowym grobie. Jedynym Żydem, któremu udało się uciec z rozstrzeliwania był Dawid Grasgrin, przed wojną handlarz dorożkami i końmi. Ukrył się w miejscowości Czerwony Klasztor na Słowacji, a po wojnie powrócił do Nowego Targu. Został przewodniczącym Gminy Żydowskiej i rozpoczął starania o zwrot synagogi, która w okresie PRL-u zamieniona została na kino. W swoim domu przyjmował Żydów będących w drodze do Palestyny i powracających na Podhale po wojnie, gdyż ich własne domy zostały już zajęte. Został zastrzelony w swoim mieszkaniu 10 lutego 1946 r. przez "Ognia" (Józef Kuraś), członkowie oddziału "Ognia" ukradli mu 7500 złotych, konia i wóz. Obecnie istnieje Ziomkostwo Żydów Podhalańskich w Izraelu, które w 1990 r. ufundowało na kirkucie pomnik. W mieście istnieje także duża społeczność cygańska, należąca do Bergitka Roma. Pierwotnie mieszkali w Kotlarce na Buflaku, w dzielnicy Kowaniec, gdzie zajmowali się robieniem kotłów. W czasie Polski Ludowej zostali przeniesieni na osiedle Topolowe, gdzie mieszkają do dzisiaj.


Okres powojenny

Po wojnie władzę w mieście objęli komuniści. W 1949 r. w dawnym więzieniu, w którym przez kilka dni przebywał Lenin urządzono poświęcone temu wydarzeniu muzeum. Na placu Słowackiego postawiono pomnik żołnierzy radzieckich, dwukrotnie wysadzany tuż po wojnie przez antykomunistycznych partyzantów. W 1951 r. ukończono w stanie surowym budowę nowego kościoła, przerwaną w czasie okupacji, a w 1962 r. został on konsekrowany. W 1955 r. utworzono Nowotarskie Zakłady Przemysłu Skórzanego "Podhale", które w czasach swojej świetności zatrudniały ponad 10 tysięcy ludzi. Pod koniec lat 50. powstały pierwsze osiedla mieszkaniowe: Topolowe, Zawadzkiego (obecnie Suskiego). W 1961 r. otwarto halę lodową, a już pięć lat później Podhale Nowy Targ po raz pierwszy zdobyło tytuł mistrza Polski. W latach 70. zbudowano przelotowe Aleje Tysiąclecia i "zakopiankę". W 1974 r. otwarto Powiatowy Dom Kultury, który trzy lata później otrzymał status Miejskiego Ośrodka Kultury. W 1979 r. na lotnisku nowotarskim mszę świętą odprawił papież Jan Paweł II. W tym samym roku rozpoczęto budowę nowego szpitala, która zakończyła się dopiero w 2008 r. Od 1985 r. trwa budowa hotelu "Skalny", jednego z najwyższych budynków w mieście. Utworzono prewentorium kolejowe im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego na Kowańcu. Po 1989 r. w dawnym Domu Partii umieszczono Urząd Rejonowy, a później starostwo. W 1994 utworzono Euroregion Tatry z siedzibą po polskiej stronie w Nowym Targu.




Kalendarium

    1326 – Wiadomość o istnieniu osady Novum Forum, posiadającej kościół parafialny.
    1346 – Kazimierz III Wielki wydaje przywilej ponownej lokacji miasta Nowego Targu (22 czerwca).
    1487 – Kazimierz Jagiellończyk nadaje Miastu prawo do drugiego jarmarku w roku i targu tygodniowego w czwartki.
    1525 – Zygmunt I zezwala spółce górniczej, z udziałem Jana Buriana z Nowego Targu, na poszukiwanie metali w Karpatach.
    1533 – Nowy Targ otrzymuje przywilej zabraniający obcym kupcom omijać miasto.
    1601 – Wielki pożar (spłonęły m.in. kościół parafialny i stare akta miejskie).
    1656 – Zniszczenie miasta i wymordowanie znacznej części jego mieszkańców przez Szwedów.
    1710 – Podczas pożaru Miasta spłonęło 41 domów i kościół parafialny.
    1770 – Włączenie dóbr nowotarskich do Austrii.
    1784 – Wielki pożar strawił większość zabudowy miejskiej, w tym kościół parafialny i dwór starościński. Wytyczenie obecnego planu miasta.
    1823 – Otwarta zostaje pierwsza apteka w Nowym Targu.
    1881 – Utworzenie ochotniczej straży pożarnej.
    1884 – Powstaje gmach sądu powiatowego (założonego w 1867).
    1886 – Zakończenie budowy obecnego ratusza.
    1898 – Wybudowano elektrownię miejską.
    1899
        Oddano do użytku linię kolejową Chabówka-Zakopane.
        Miasto posiada światło elektryczne (wcześniej niż Kraków)
    1904 – Rozpoczyna działalność Gimnazjum w Nowym Targu (wrzesień).
    1911–1912 – W Nowym Targu otwarto kino
    1925 – Utworzono rezerwat "Na Czerwonem" (później "Bór na Czerwonem").
    1930 – Powstanie lotniska
    1932 – Powstanie Klubu Sportowego Podhale Nowy Targ.
    1933 – Miasto odwiedza prezydent Ignacy Mościcki.
    1939 – 1 września około godz. 16.30 wojska niemieckie zajmują miasto.
    1941 – Utworzenie Konfederacji Tatrzańskiej z siedzibą w Nowym Targu.
    1942 – Likwidacja getta nowotarskiego (30 sierpnia).
    1945 – Wyparcie z miasta wojsk niemieckich przez armię radziecką (29 stycznia).
    1955 – Rozpoczynają działalność Nowotarskie Zakłady Przemysłu Skórzanego.
    1966 – Podhale Nowy Targ po raz pierwszy zdobyło Mistrzostwo Polski w hokeju na lodzie.
    1979 – Wizyta papieża Jana Pawła II w Nowym Targu w czasie jego pierwszej pielgrzymki do kraju (8 czerwca).
    1994 – Założenie Euroregionu Tatry z siedzibą w Nowym Targu.
    2004 – Miasto odwiedza prezydent Słowacji Ivan Gašparovič.
    2009 – Miasto odwiedza prezydent Polski Lech Kaczyński.
    2011 – Miasto odwiedza prezydent Polski Bronisław Komorowski[4]

GNU Licencja Wolnej Dokumentacji

Zakopane

Zakopane - miasto i gmina w województwie małopolskim, siedziba powiatu tatrzańskiego. W latach 1977–1994 miejscowość była siedzibą gminy Tatrzańskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego.

Według danych z 31 grudnia 2009 r. miasto miało 26 737 mieszkańców i jest drugim co do wielkości po Nowym Targu miastem Podhala.

Zakopane jest największym ośrodkiem miejskim w bezpośrednim otoczeniu Tatr, dużym ośrodkiem sportów zimowych, od dawna nazywane nieformalnie zimową stolicą Polski. W granicach administracyjnych miasta znajduje się także znaczna część Tatrzańskiego Parku Narodowego (od Doliny Suchej Wody do Doliny Małej Łąki).

Krzysztof Dudzik

Historia

Zakopane powstało jako osada na miejscu sezonowych osad pasterskich. Pierwszy (zaginiony) przywilej osadniczy wydał podobno Stefan Batory w 1578 roku, który to przywilej został zatwierdzony przez króla Michała Wiśniowieckiego przywilejem osadniczym w 1670 roku (znanym tylko z odpisów – nie zachował się oryginał). W 1676 roku wieś liczyła 43 mieszkańców (wraz z Olczą i Poroninem). Pierwotnie osada należała do króla, później do cesarsko-królewskiego skarbu austriackiego. W 1824 roku Zakopane wraz z częścią Tatr zostało sprzedane węgierskiej rodzinie Homolacsów. W XVIII wieku w Kuźnicach zbudowano hutę żelaza (w XIX wieku był to największy zakład metalurgiczny w Galicji). Rozkwit Zakopanego rozpoczął się w drugiej połowie XIX w., kiedy to właściwości klimatyczne Zakopanego zaczął popularyzować Tytus Chałubiński. W roku 1876 Towarzystwo Tatrzańskie otworzyło w Zakopanem szkołę snycerską. W 1886 r. zostało uznane za uzdrowisko. W 1889 roku Zakopane liczyło już 3000 mieszkańców. W tymże też roku kupił je na licytacji (wraz z dużą częścią Tatr) hrabia Władysław Zamoyski – "mąż opatrznościowy" Tatr polskich, który stworzył podwaliny obecnego parku narodowego. Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 1075 budynkach w Zakopanem na obszarze 6491 hektarów (gemeinde i gutsgebiete) mieszkało 5768 osób (gęstość zaludnienia 88,9 os./km²), z czego 5531 (95,9%) było katolikami a 234 (4,1%) wyznawcami judaizmu.

Synagoga Riegelhaupta w Zakopanem zburzona w 1942

W 1933 roku Zakopane uzyskało prawa miejskie. W czasie II wojny światowej Zakopane stało się ważnym punktem przerzutowym na Węgry. W podziemiach hotelu "Palace" mieścił się areszt Gestapo. Na początku marca 1940 w wilii "Tadeusz" przy drodze do Białego miała miejsce III Metodyczna Konferencja NKWD i Gestapo, na której omówiono metody pracy operacyjnej przeciwko polskiemu podziemiu i wymieniono się informacjami.

Znaczenie dla kultury polskiej

Pod koniec XIX wieku Zakopane stało się ważnym ośrodkiem kulturalnym, odwiedzanym (lub zamieszkanym) przez takie sławne postacie polskiej kultury jak: Henryk Sienkiewicz, Władysław Orkan, Stanisław Witkiewicz, Stefan Żeromski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz, Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski, Stanisław Ignacy Witkiewicz i inni. Stanisław Witkiewicz (ojciec) jest autorem tzw. stylu zakopiańskiego (zwanego też od jego nazwiska witkiewiczowskim) w budownictwie. Z pobytem letników a później także osiedlającej się w Zakopanem inteligencji nastąpił rozwój turystyki i taternictwa. W 1873 r. zawiązało się Towarzystwo Tatrzańskie, którego celem było propagowanie wiedzy o Tatrach, badanie ich, ułatwienie turystyki, ochrona przyrody i popieranie miejscowego rozwoju. Wśród inicjatorów powstania Towarzystwa był Tytus Chałubiński, ks. Józef Stolarczyk, Walery Eljasz-Radzikowski i inni. Działalności tego Towarzystwa Zakopane zawdzięcza pierwsze oświetlenie, organizację poczty i telegrafu, budowę Dworca Tatrzańskiego. Rozwój taternictwa i powtarzające się wypadki były powodem powołania Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (1909). Inicjatorem jego powstania był przede wszystkim Mariusz Zaruski. Z pobytem letników związana jest także historia teatru w Zakopanem. Pierwsze przedstawienia wystawiane były przez zespoły amatorskie tworzone przez gości, ale już w 1892 Zakopane odwiedza zespół teatralny złożony z zawodowych aktorów. Powołany w 1900 r. Związek Przyjaciół Zakopanego zainicjował powstanie stałego teatru amatorskiego, a od 1904 sezonowego zespołu zawodowego. W Zakopanem występowała Helena Modrzejewska, Antonina Hoffman, Irena i Ludwik Solscy i inni. W latach międzywojennych działał w Zakopanem Teatr Formistyczny.

Z działalnością Związku Przyjaciół Zakopanego związana jest także budowa pomnika Tytusa Chałubińskiego i powstanie pierwszych stowarzyszeń sportowych. Do najsławniejszych zabytków zaliczane są: barokowy drewniany kościółek obok zabytkowego Cmentarza Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku; zabytkowa góralska zabudowa drewniana; budowle w stylu zakopiańskim; wille (np. Koliba, Pod Jedlami, Atma i inne).

GNU Licencji Wolnej Dokumentacji

Krótka Hisoria Nowego Sącza

Nowy Sącz założony został na terenie biskupiej wsi Kamienica na mocy przywileju wydanego 8 listopada 1292 r. przez Wacława II Czeskiego, wówczas księcia krakowskiego i sandomierskiego, a od 1300 r. króla Polski. Lokacji miasta dokonano na prawie magdeburskim, przyznając zasadźcom, wójtom dziedzicznym, znaczne uprawnienia, łącznie z prawem wprowadzania i wymiany monety.

Nowy Sącz, dzięki korzystnemu położeniu przy ważnym szlaku łączącym Polskę z Węgrami, a także w wyniku licznych przywilejów królewskich nadawanych miastu szczególnie szczodrobliwie przez Władysława Łokietka i jego żonę Jadwigę, stał się w średniowieczu ważnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej i wymiany handlowej. Znamienne, iż u schyłku panowania Władysława Łokietka Nowy Sącz był w stanie toczyć z Krakowem równorzędny spór o przebieg dróg handlowych; natomiast w roku 1355 Kazimierz Wielki zwołał tutaj zjazd, na którym panowie polscy złożyli uroczysty hołd siostrze królewskiej Elżbiecie.
 

Wybudowanie w okresie Kazimierzowskim w Nowym Sączu zamku królewskiego i otoczenie miasta murami, uczyniło zeń ważne ogniwo w systemie obronnym południowej granicy Królestwa Polskiego. Jednocześnie miasto stawało się promieniującym centrum życia religijnego i kulturalnego. Świadczyło o tym podniesienie w 1448 r. przez bpa Zbigniewa Oleśnickiego kościoła św. Małgorzaty  do godności kolegiaty i powołanie ośmioosobowej kapituły prałatów i kanoników, jak również wyodrębnienie się w południowej części Małopolski ciekawego zjawiska artystycznego, jakim było tutejsze malarstwo tablicowe i stojąca na wysokim poziomie gotycka rzeźba, której przykładem może być słynna Madonna  z Krużlowej.

Przejawem fermentu religijnego (silniejszego w drugiej połowie XVI w. i znacznie słabszego już w pierwszej połowie XVII stulecia) był rozwijający się w Nowym Sączu i na Sądecczyźnie arianizm, krzewiony przez Stanisława Farnowskiego, którego nauka rzadziej znajdowała posłuch u mieszczan nowosądeckich, częściej natomiast pociągała okoliczną szlachtę sądecką.
W XVII w. Nowy Sącz wyraźnie tracił na swoim znaczeniu gospodarczym i politycznym. Do regresu w znacznym stopniu przyczynił się „potop” szwedzki, w czasie którego wojska Karola Gustawa na krótko zajęły miasto, wyzwolone od najeźdźcy już 13 grudnia 1655 r. przez mieszczan nowosądeckich i oddział dowodzony przez braci Wąsowiczów.

Najgłębszy okres upadku Nowy Sącz przeżywał w XVIII w. na co wpływało rozprzężenie polityczne w Rzeczypospolitej, szczególnie dotkliwe w epoce rządów saskich. Słabość państwa i samowola magnatów dawała asumpt do rujnujących przemarszów wojsk obcych (szwedzkich, saskich, rosyjskich) i własnych, i to nie tylko w związku z wojną północną, ale również z powodu zwalczania się koterii magnackich, m.in. przedstawicieli Lubomirskich – rodu starostów spiskich i sądeckich.
Tuż przed I rozbiorem Sądecczyzna stała ważnym obszarem działań konfederatów barskich. W 1770 r. – na dwa lata przed I rozbiorem Polski – Nowy Sącz i południowa część Sądecczyzny zostały zagarnięte przez Austrię. Jednym ze skutków rządów austriackich było sprowadzenie na Sądecczyznę (w okresie panowania cesarza Józefa II) kolonistów niemieckich zajmujących skonfiskowane dobra kościelne, którzy wraz z mieszczaństwem polskim i osiadłymi sto lat wcześniej Żydami, aż do II wojny światowej tworzyli wieloetniczną i wielokulturową społeczność Nowego Sącza.
W okresie przedautonomicznym (do lat sześćdziesiątych XIX w.) największym osiągnięciem Nowego Sącza było utworzenie gimnazjum – pierwszej tego typu szkoły na Podgórzu; istotnym okazała się też decyzja władz austriackich o umieszczeniu tutaj garnizonu wojskowego.

Okres autonomii galicyjskiej zaznaczył się w historii Nowego Sącza wyraźnym ożywieniem gospodarczym oraz stworzeniem warunków do rozwoju ducha narodowego i realizacji kulturalnych aspiracji sądeczan. Szczególnie duże znaczenie dla miasta miała budowa w 1876 r. kolei Tarnowsko-Leluchowskiej, a w 1884 r. połączenia kolejowego Nowy Sącz – Chabówka, co wiązało się z utworzeniem i szybką rozbudową warsztatów kolejowych. Równocześnie miasto poszerzało swoją zabudowę, wyraźnie wychodząc poza centrum historyczne zlokalizowane w widłach Dunajca i Kamienicy. Intensywnemu rozwojowi Nowego Sącza nie przeszkodził w tym czasie nawet katastrofalny pożar, który w dniu 17 kwietnia 1894 r. zniszczył znaczną część miasta, łącznie ze starym ratuszem i przechowywanymi w nim najcenniejszymi archiwaliami miejskimi.
W czasie I wojny światowej Nowy Sącz nie doznał większych strat materialnych. 13 grudnia 1914 r. do miasta zajętego na przeciąg niespełna miesiąca przez Rosjan weszła konnica legionowa, a następnie Józef Piłsudski na czele piechoty.

Szybki rozkład monarchii habsburskiej w 1918 r. sprawił, że mieszkańcy Nowego Sącza byli jednymi z pierwszych, którzy poznali smak niepodległości. W ostatnim dniu października 1918 r. członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej obsadzili strategiczne punkty miasta, a 2 listopada przedstawiciele tymczasowych władz złożyli w sali ratuszowej przysięgę na wierność Rzeczypospolitej.
W okresie międzywojnia rozbudowa Nowego Sącza postępowała nadal, a zaludnienie osiągnęło liczbę  34 tysięcy mieszkańców.

Wybuch II wojny światowej zapoczątkował najtragiczniejszy okres w dziejach miasta. Niemcy zajęli Nowy Sącz 6 września 1939 r. prawie natychmiast organizując aparat terroru na czele, którego stanął oprawca nr 1 na Sądecczyźnie Heinrich Hamann. Przygraniczne położenie Nowego Sącza i ziemi sądeckiej sprawiło, iż miasto w pierwszych miesiącach okupacji stało się ważnym ośrodkiem kuriersko-przerzutowym przez zieloną granicę na Słowację i Węgry, a także organizowania innych form oporu, łącznie z utworzeniem silnej partyzantki w ramach Inspektoratu AK.
Za okazywanie patriotycznej postawy mieszkańcy Sądecczyzny zostali potraktowani  przez okupanta wyjątkowo bezwzględnie. Ocenia się, że w samym Nowym Sączu i w jego okolicach wymordowano blisko tysiąc osób, a do obozów śmierci wywieziono 2,5 tys. mieszkańców miasta. Osobne miejsce w tym tragicznym bilansie okupacyjnym zajmuje gehenna ludności żydowskiej, stanowiącej przed wojną trzecią część mieszkańców Nowego Sącza, prawie całkowicie wymordowanej na sądeckich miejscach kaźni i w obozach śmierci.

19 stycznia 1945 r. do Nowego Sącza weszły oddziały Armii Czerwonej, które to wydarzenie pozostawało w związku z wysadzeniem zamku królewskiego,  gdzie Niemcy zgromadzili znaczne ilości amunicji i materiałów wybuchowych.
W 1958 r. rozpoczęto realizację tzw. eksperymentu sądeckiego, którego założeniem była aktywizacja gospodarcza miasta i regionu w oparciu o lokalne walory przyrodniczo-krajobrazowe. Równie istotną decyzją było nadanie Nowemu Sączowi w 1975 r. statusu miasta wojewódzkiego, którym pozostawał do końca 1998 r.

Oprac. Leszek Migrała

 Źródło: http://www.nowysacz.pl