Historia Beskidu Niskiego i Łemków

OSADNICTWO

    Osadnictwo w rejonie Pogórza i Beskidu Niskiego sięga odległych czasów. Od dawnych czasów przez przełęcze karpackie wiodły uczęszczane trakty handlowe z północy na południe Europy. Pierwsze wzmianki o osadach na Pogórzu i Podkarpaciu pochodzą z XI-XII w. Osadnicy przybywali z terenów nadwiślańskich w doliny Dunajca, Białej, Wisłoki. Ziemie podkarpackie, na ogół zarośnięte nieprzebytymi lasami, były początkowo w całości własnością króla. Od XI wieku zaczęły się nadania na rzecz klasztorów, biskupstw, a także świeckich feudałów. Wielka aktywizacja kolonizacji zaczęła się za panowania Kazimierza Wielkiego, stwierdzono bowiem niebezpieczeństwo w zajmowaniu granicznych terenów przez obce plemiona. Na terenie łemkowszczyzny pierwszymi lokacjami były wsie: Łosie, Ropica Ruska (obecnie Ropica Górna), Biczarowa, Tylicz, Libuszowa. Wsie lokowane były na prawie niemieckim, a ludność która je zasiedlała była przeważnie polska. Kolejnym etapem osadnictwa stanowiła wędrówka na północ pasterskich ludów bałkańskich. Ludność ta , zwana Wołochami,  zajmowała się pasterstwem, do czego nadawały się słabsze górskie gleby. Do tego celu zaczęto specjalnie lokować nowe wsie na prawie zwanym wołoskim - dostosowanym do pasterskiego trybu życia Wołochów. Łemkowie - bo tak zostali nazwani mieszkańcy obecnego Beskidu Niskiego, oraz wschodniej części Beskidu Sądeckiego zachowali język ruski, jednak ulegali wpływom kultury górali polskich i słowackich. Powiązanie kultury pierwotnej przybyłych ludów oraz miejscowych zwyczajów spowodowało wykształcenie się swoistej kultury zwanej łemkowską.

ŁEMKOWSZCZYZNA DO 1914 ROKU

    W zasadzie nie ma żadnych informacji o tym, w czyim władaniu była, praktycznie niezamieszkała,  Łemkowszczyzna w pierwszym tysiącleciu. Od początku istnienia państwa polskiego toczyły się spory o te tereny z Rusią. Przez kolejne kilka wieków wraz z rozbiciem dzielnicowym Polski tereny przechodziły z rąk do rąk, dodatkowo skomplikowane zależnościami rodowymi i materialnymi. Wiek IV przyniósł ostateczne przyłączenie Łemkowszczyzny do Polski. Czas niepokoju i udręki nastąpił dla mieszkańców Beskidu Niskiego w okresie XVI - XVII wieku, kiedy to górskie tereny nękane były przez bandy rabusiów, zwanych tołhajami. Nadchodziły one z południa, określano je jako węgierskie, gdyż Słowacja była wtenczas pod panowaniem Węgier. Najazdy tołhajów nasiliły się w okresie Potopu Szwedzkiego, jednak same wojska szwedzkie nie zdołały dotrzeć na te tereny.
W wieku XVIII Łemkowszczyzna stała się terenem partyzanckich działań konfederatów barskich z wojskami rosyjskimi. W roku 1769 wojska konfederackie przebywały na leżach zimowych między Grabiem a Jaśliskami. Dla miejscowej ludności było to bardzo uciążliwe, ponieważ spadł na nią ciężar wyżywienia ludzi i dostarczenia paszy dla koni. Jednocześnie towarzyszyły temu różne nadużycia i samowole żołnierzy, które nie ominęły również wsi polskich. Konfederaci założyli obozy warowne, z których największy był w Grabiu, inne w Radoszycach, czy w Barwinku. Jednak główne bitwy zostały przez konfederatów przegrane, co zpowodowało całkowitą ich klęskę. Śladem walk konfederackich są istniejące do dziś okopy wojskowe. W czasie wojny konfederackiej Łemkowie sympatyzowali z Rosjanami, byli im bliżsi językiem i wyznaniem.
Wiek XIX to okres kształtowania się świadomości narodowej ruskiej. Wcześniej nie była ona jeszcze wykrystalizowana. W drugiej połowie XIX wieku nastąpiły działania Ukraińców mające na celu włączenie ziem Galicji wschodniej jak i przyległych jej terenów. O ile z Galicją nie było większych problemów, tak z Łemkowszczyzną musiano użyc bardziej wyrafinowanych sposobów. Szykanowano więc partie i zrzeszenia działające na Łemkowszczyźnie, aby wymusić decyzję dołączenia się do Ukrainy. Taki stan utrzymał się do Pierwszej Wojny Swiatowej.

I WOJNA ŚWIATOWA

Cmentarz wojenny nr 46 projektu Jurkovica na Beskidku obok Koniecznej

Już w miesiąc po wybuchu I wojny światowej, we wrześniu 1914 roku, Beskid Niski stał się terenem walk nacierających wojsk carskich z oddziałami austro - węgierskimi. Później, w listopadzie Austriacy zaatakowali wojska carskie, które zmuszone zostały do wycofania się. Potyczki trwały do 1915 roku, czego skutkiem było zniszczenie wielu gospodarstw, a także spalenie przez Austriaków wielu wsi. Straty obu armii poniesione podczas ustalenia się frontu na linii Bardejów - Gorlice i realizacji działań, zwanych potem ofensywą gorlicką, wyniosły 20 tyś. zabitych i 75 tyś rannych.
Dla uczczenia poległych rozpoczęto w 1915 roku budowę cmentarzy wojennych. Innym motywem było stworzenie swoistego pomnika zwycięstwa. Łącznie powstało 401 cmentarzy, z czego na terenie Beskidu Niskiego znalazło się ponad 140. Budowę cmentarzy prowadził Oddział Grobownictwa Wojennego przy dowództwie okręgu wojskowego "Galicja Zachodnia". Obszar prowadzenia akcji został podzielony na 11 okręgów cmentarnych. Łącznie akcja objęła 60 829 poległych. Z szacunkiem dla pokonanego przeciwnika obok żołnierzy austriackich, chowano także Rosjan. Powstały więc liczne mniej, lub bardziej monumentalne cmentarze rozrzucone w rejonie większych potyczek. Często powstawały w terenie górskim, z wykorzystaniem różnych materiałów budulcowych. Swoistą ich cechą jest różnorodność, nie było dwóch identycznych cmentarzy. Na terenie Łemowszczyzny dużą liczbę cmentarzy zaprojektował Dusan Jurkovic, słowacki architekt. Rozmieszczenie cmentarzy w okręgu nr I zawartym całkowicie na terenie Beskidu Niskiego wraz z numerami zawarte jest tutaj. Na tablicach cmentarnych umieszczano często motta. Ponizej kilka z nich.

Cmentarz nr 6 - Krempna
W pamięci, miłości i błogosławieństwie pokoju nasza śmierć.
Walczyliśmy pierś w pierś, zmartwychwstaniemy ramię w ramię.

Cmentarz nr 10 - Sieniawa
Obca Wam była ziemia, na której walczyliście,
Teraz Was obejmuje i jest Waszą Matką.

Cmentarz nr 46 - Beskidek koło Koniecznej
Tn, wśród ciemnych lasów, ziół pachnących i gór błyszczacych w dali
Dzielni żołnierze pokonawszy wroga na spoczynek się udali

Cmentarz nr 51 - Rotunda
Nie płaczcie, że leżymy tak z dala od ludzi
A burze już nieraz we znaki się dały
- Wszak Słońce co dzień rano tu nas wcześniej budzi
I wcześniej okrywa purpurą swej chwały

Cmentarz nr 5 - Grab
Chcecie zważyć ofiary tej wojny? Do sławy i honoru na jednej szali
Dołóżcie jeszcze odrodzoną duszę narodu, a szala i tak uniesie się lekko do góry

Cmentarz nr 11 - Wola Cieklińska
Wspaniale jest poddać się losowi wojny
Oddając swe życie ludzkości
A śmierć mieć najbardziej honorową
Dążyliśmy do waśni - znaleźliśmy spokój

Cmentarz nr 43 - Radocyna
Nie znaliśmy życia drugiego człowieka
Teraz śmierć nas połączyła
Do dziś zachowały się przeważnie tylko ślady po cmentarzach, tylko nieliczne zostały odnowione, m.i. w Krempnej, Grabiu, Radocynie, na Magurze Małastowskiej. Dla ludności mieszkającej w strefie frontowej był to okres niezwykle ciężki. Gnębiona przez wojsko ciągłymi rekwizycjami, przeganiana z miejsca na miejsce w okresie nasilających się lokalnie walk, często nie miała do czego wracać, ponieważ wojsko rozbierało budynki na budowę okopów i schronów. Do tego należy pamiętać o terrorze wprowadzonym przez dowództwo armii austriackiej, które na każdym kroku doszukiwało się sabotażu, zdrady i szpiegostwa. Po rosyjskiej stronie frontu było wprawdzie inaczej, ale nie lepiej. Po wkroczeniu Rosjan do Galicji oświadczono, że Galicja Wschodnia i Łemkowszczyzna stanowią część Wielkiej Rosji, gdyż ludność tutejsza jest rdzennie rosyjska. W związku z tym zakazano używania języka ukraińskiego, likwidowano wyznanie grekokatolickie, rozpoczęło się systematyczne tępienie Ukraińców. Wraz z cofającą się armią autriacką wielu Łemków opuściło swe domostwa, bojąc się represji ze strony Rosjan.
Po rozpadzie Monarchii Austro-Węgierskiej na Łemkowszczyżnie ukształtowały się dwa nurty. Jeden dążył do przyłączenia Łemkowszczyzny do Rosji, powstały w tym celu lokalne Rady Narodowe, jednak po wybuchu rewolucji w Rosji padł pomysł tymczasowego włączenia na zasadzie autonomii do Czechosłowacji. Drugi natomiast wyznawal sympatie proukraińskie, chwilowo powstała "Republika Komańczańska" o nacjonalistycznym charakterze ukraińskim. Docelowo Beskid Niski znalazł się w granicach Polski, jednak oddzielony został od Przemyśla, wprowadzono do szkół i prasy dialekt łemkowski, drukowano w nim książki szkolne i wychodzący w Krynicy tygodnik "Łemko" i "Kalendar Łemko".

II WOJNA ŚWIATOWA

Wskutek podporządkowania Słowacji hitlerowskim Niemcom, we wrześniu 1939 roku stał się Beskid Niski terenem bezpośrednio zagrożonym atakiem wroga. Obrona tego rejonu była przydzielona Armii Karpaty. Dla obrony odcinka ciągnącego się od Cisnej do Czorsztyna stworzono grupę operacyjną ,,Jasło" w sile 17 batalionów piechoty (ok. 12 tyś. ludzi). Od 3 września Niemcy zaczęli wypierać od zachodu obrońców. Zdezorganizowana polska obrona nie zdołała powstrzymać Niemców, którzy już 9 września zajęli Duklę i Rymanów, a 10 - Komańczę i Sanok. Podczas okupacji hitlerowskiej Beskid Niski znalazł się w granicach dystryktu krakowskiego. Już od pierwszych miesięcy okupacji organizowane było podziemie. Związki zorganizowane na tym terenie miały za zadanie komunikację ze Słowacją przez przełęcze górskie. Przenoszono głównie pocztę, pieniądze, broń, przeprowadzono także wybrane osoby. Od 1942 roku Niemcy rozpoczęli wysiedlanie Żydów: młodszych wywożono, starych, chorych i dzieci rozstrzeliwano. We wrześniu 1944 roku rozpoczęła się na terenie Dukielszczyzny jedna z najbardziej krwawych operacji II wojny, zwana operacją dukielską, największe walki toczyły się w tzw. "Dolinie Śmierci". Jej celem było przekroczenie głównego grzbietu Karpat w rejonie Przełęczy Dukielskiej i przyjście z pomocą antyhitlerowskiemu powstaniu na Słowacji. W założeniach działania sowieckie miały być błyskawiczne, jednak tak się nie stało. Niemcy zaciekle bronili każdego wzgórza, wskutek czego ostateczne zajęcie przez Rosjan całego terenu Beskidu Niskiego nastąpiło dopiero pod koniec 1944 roku. 
W czasie II Wojny Światowej Ukraińcy współpracowali ściśle z Niemcami, licząc na to, że po zwycięstwie Trzeciej Rzeszy zostanie przez Niemców utworzone państwo ukraińskie od Pienin po Morze Czarne. Niemcy traktowali Ukraińców jak sprzymierzeńców. Przyznawali im szerokie przywileje, z których korzystali również Łemkowie. Niemcy powołali do życia "Związek Łemków" ("Lemkover Genossenschatsverband"). Ukraińcy obsadzili całą wiejską administrację na Łemkowszczyźnie swoimi ludźmi, sprowadzonymi ze wschodu, ponadto stworzyli ukraińską policję. Dało im to możliwość prowadzenia szeroko zakrojonej akcji propagandowej. Po rozpoczęciu wojny ze Związkiem Radzieckim zaczęło się masowe aresztowanie starorusinów podejrzanych o sprzyjanie ZSRR, a młodzież łemkowską, która do tej pory bezpiecznie siedziała w domach, zaczęto wysyłać na roboty do Niemiec. 

DZIEJE POWOJENNE

    Oddzielnym rozdziałem Drugiej Wojny Światowej, który, jak się później okazało, miał destrukcyjny wpływ na przyszłość Łemkowszczyzny, jest kwestia działalności UPA - Ukraińska Powstańcza Armia, która rozwinęła swą działalność po ustąpieniu frontu w 1944 roku. UPA powstała w październiku 1942 roku jako zbrojne ramię radykalnej frakcji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, kierowanej przez Stefana Banderę. UPA podejmowała akcje głównie przeciw ludności polskiej, sporadycznie przeciw Niemcom, a po nadejściu  frontu - przeciw Armii Czerwonej. Na terenie Polski - w tzw. Zakierzońskim kraju - działał VI Okręg Wojskowy ,,Sian" (San) wchodzący w skład Grupy Operacyjnej UPA - Zachód. Dzielił się on na odcinki taktyczne o kryptonimach ,,Łemko" ( Bieszczady i Beskid Niski ), ,,Bastion" i ,,Danyliw". Na terenie odcinka ,,Łemko: dowodzonego przez ,,Rena" działały dwa kurenie, odpowiadające siłą batalionowi. Kureń   ,,Rena" składał się z czterech sotni (czyli kompani, w stanie od 60 do 200 osób): ,,Bira" - teren Bieszczadów, ,,Brodycza" - Przedgórze Bieszczadzkie, ,,Hrynia" - okolice Leska i Sanoka oraz ,,Stacha" - wschodnia część Beskidu Niskiego. W 1946 roku kureń ,,Rena" liczył około 420 ludzi. Dodatkowo sotnia dzieliła się na 4 czoty po 3 roje, czyli drużyny. W swym działaniu UPA opierała się na ściśle zakonspirowanej w terenie OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów), która zajmowała się werbunkiem ochotników i służyła wywiadem opartm na doskonałym rozpoznaniu środowiska.
W 1947 roku w części środkowej i zachodniej Beskidu Niskiego działała samodzielnie sotnia ,,Smyrnego". Po wyzwoleniu ziem górskich w 1944 roku, początkowo UPA działała bezkarnie. Od lipca 1945 skierowano w Beskidy oddziały WP do ochrony wysiedlanej ludności. W  tym okresie nastąpiły ataki UPA na konwoje WP, linie kolejowe itp. W 1946 roku wskutek wysiedlenia części ludności do Związku Radzieckiego zmniejszyło się zaplecze UPA. Do walki zostały skierowane specjalnie przeszkolone oddziały WP.

W zimie 46 - 47 UPA prowadziła już tylko walkę o przetrwanie. Na wiosnę 1947 roku wojsko i Służba Bezpieczeństwa przystąpiły do operacji ,,Wisła". Polegała ona na przymusowym przesiedleniu pozostałej ludności ruskiej na ziemie odzyskane i ostatecznej likwidacji banderowskiego podziemia. Jakkolwiek decyzja o tej akcji była podjęta przed śmiercią gen. Świerczewskiego, wydarzenie to propaganda komunistyczna wykorzystywała jako jeden z ważniejszych motywów wysiedleń. Skutkiem wysiedlenia ludności łemkowskiej jest prawie doszczętne zniszczenie swoistej kultury i obyczajów pasterskich rodów.

Charakterystyka Beskidu Niskiego

Beskid Niski (słow. Nízke Beskydy, 513.71) – pasmo w Karpatach między przełęczami Łupkowską na wschodzie, a Tylicką na zachodzie. Wschodnia granica Beskidu Niskiego jest zarazem granicą Karpat Wschodnich i Zachodnich. Beskid Niski to najdziksze pasmo górskie w Polsce.

Położenie

Beskid Niski graniczy od wschodu z Bieszczadami, od północnego wschodu z Pogórzem Bukowskim, od zachodu z Kotliną Sądecką, od południowego zachodu z Beskidem Sądeckim a od północy z Pogórzem Środkowobeskidzkim[1]. Na południu przechodzi w Pogórze Ondawskie – granica ma charakter umowny i biegnie linią Bardejov – Svidník – Medzilaborce.

Beskid Niski leży na terenie dwóch państw: Polski i Słowacji. Najwyższy szczyt po stronie polskiej to Lackowa (997 m n.p.m., na niektórych mapach nawet 999 m n.p.m.), a po słowackiej Busov (1002 m n.p.m.), który jako jedyny przekracza 1000 m n.p.m. Ważniejsze rzeki to Osławica, Wisłok, Jasiołka, Wisłoka, Ropa i Biała Dunajcowa, należą do zlewni Morza Bałtyckiego. Zbiorniki wodne w Klimkówce na Ropie, w Sieniawie na Wisłoku oraz niewielki w Krempnej na Wisłoce. Ciekawostką są jeziora osuwiskowe, np. pod Maślaną Górą i pod Cergową.

W centrum Beskidu Niskiego znajduje się Magurski Park Narodowy, a we wschodniej części Jaśliski Park Krajobrazowy. Na terenie Beskidu Niskiego leżą cztery uzdrowiska: Rymanów-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, Wysowa-Zdrój oraz Wapienne z wodami mineralnymi. Trzy pierwsze są zrzeszone w Unii Uzdrowisk Polskich). Znajduje się tutaj również największe obniżenie w łuku Karpat – przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.). Beskid Niski jest najniższą a zarazem najrozleglejszą częścią   Beskidów i całego łuku Karpat.

Beskid Niski dzieli się na:

    * Góry Grybowskie – między dolinami Kamienicy i Białej,
    * Góry Hańczowskie – między dolinami Białej oraz Ropy i Zdyni,
    * Beskid Gorlicki – między rzeką Białą, a wsiami: Radocyna, Bartne, Wołowiec,
    * Pasmo Magurskie – z długimi grzbietami Magury Wątkowskiej i Małastowskiej,
    * Beskid Dukielski – między dolinami Wisłoki i Taboru,
    * Pasmo Bukowicy i Kamienia – między dolinami Wisłoka i Osławicy,
    * Gniazdo Jawornika – między dolinami Jasiołki i Wisłoka,
    * Pasmo graniczne – na wschód od doliny Bełczy,
    * Wzgórza Rymanowskie – po obu stronach rzeki Tabor.

Budowa geologiczna

Beskid Niski zbudowany jest ze skał osadowych zwanych fliszem karpackim. Są to najczęściej naprzemiennie ułożone ławice zlepieńców, piaskowców i łupków ilastych. Gdy 28 mln lat temu warstwy fliszu zostały sfałdowane, powstały trzy tzw. płaszczowiny, które nasunęły się na siebie. Najniższa jest płaszczowina śląska, środkowa – dukielska, a najwyższa – magurska. Wychodnie piaskowców magurskich często mają postać fantastycznych form skalnych. Najbardziej znane są Kornuty na Magurze Wątkowskiej (w 1953 roku założono tutaj rezerwat przyrody celem ochrony wychodni skalnych), i Diabli Kamień koło Folusza. Występuje też wiele jaskiń. Największe ich skupiska to Kilanowska Góra k. Lipowicy (ponad 50) i Cergowa (10 jaskiń). Znana jest Jaskinia Mroczna w Kornutach, której łączna długość korytarzy sięga prawie 200 m, a głębokość 15,5 metrów. Warto też zwiedzić Grzywacką Górę, na której znajduje się krzyż z widokowym tarasem.

Naturalnym bogactwem jest ropa naftowa, gaz ziemny oraz wody mineralne.

Klimat

Klimat w Beskidzie Niskim ma charakter przejściowy między klimatem atlantyckim i kontynentalnym. Wiosną, zimą i jesienią wieją tu ciepłe i suche wiatry południowe, tzw. dukielskie lub rymanowskie, które powodują częste zmiany pogody. Średnia temperatura roczna wynosi 4-8 °C. Największe opady deszczu występują w czerwcu i lipcu.

Flora

W Beskidzie Niskim występują tylko dwa piętra roślinne: pogórza (do 550 m n.p.m.) i regiel dolny. Piętro pogórza tworzą pozostałości pierwotnych lasów dębowo – grabowych, olszy i zarośla wikliny w dolinach rzek, natomiast regiel dolny to lasy jodłowe, bukowe i sosnowe. Lasy zajmują blisko 70% powierzchni Beskidu Niskiego. Szczególnie liczne są drzewostany bukowe, a świerk jest niemal nieobecny. Ciekawostką są skupiska cisa i modrzewia.

Pod względem florystycznym Beskid Niski jest obszarem przejściowym między Karpatami Zachodnimi a Karpatami Wschodnimi. Rosną tu ciepłolubne rośliny z południa: róża francuska, kokoryczka wonna, kocimiętka właściwa. W lasach kwitną m.in.: przebiśnieg, cebulica dwulistna, żywiec dziewięciolistny, czosnek niedźwiedzi, zawilec i miesiącznica trwała. Występuje tutaj również kilka gatunków z rodziny storczykowatych m.in: podkolan biały, kruszczyk błotny, stoplamek plamisty.

Fauna

Fauna tutejszych lasów jest typowa dla Beskidów. Dużej liczebności zwierzyny sprzyja słabe zaludnienie i rozległe obszary leśne. Występują tutaj m.in.: jelenie, sarny, dziki, zające, a z drapieżników: niedźwiedzie, rysie, żbiki, wilki, kuny i lisy. Wśród około 140 gatunków ptaków należy wymienić: orlika krzykliwego (widnieje na logo Magurskiego Parku Narodowego), orła przedniego, myszołowy, grubodzioby, puchacze, puszczyka uralskiego i głuszca. W dolinach występują bocian czarny i dzięcioł trójpalczasty, a nad strumieniami: pliszka górska i pluszcz. Liczne są typowo górskie gatunki płazów: kumak górski, salamandra plamista, kilka gatunków traszek. Z gadów spotkać można żmiję, gniewosza plamistego, zaskrońca i padalca. W porze letniej dostrzec można rzadkie gatunki motyli: pazia żeglarza i niepylaka mnemozynę.

Ochrona przyrody

W Beskidzie Niskim utworzono jeden park narodowy, jeden krajobrazowy oraz trzynaście rezerwatów przyrody.

    * Magurski Park Narodowy (19 439 ha) – powstał w 1995 roku wraz z otuliną o pow. 22697 ha. Ponad 90% jego powierzchni zajmują lasy, głównie zbiorowiska buczyny karpackiej i rzadkie w polskich Karpatach lasy jaworowe. Istnieją tu trzy obszary ochrony ścisłej: "Magura Wątkowska" (1189 ha), "Kamień" (378 ha) i "Zimna Woda" (841 ha), rezerwat skalny "Kornuty" i pomnik przyrody "Diabli Kamień". Wśród roślin 59 gatunków objętych jest ochroną ścisła, 11 częściową, a 12 znajduje się na "czerwonej liście" roślin zagrożonych wyginięciem w Polsce. Fauna reprezentuje kilkadziesiąt gatunków ssaków, w tym szczególnie cenne nietoperze, 117 gatunków ptaków, chronione gady, płazy i owady
    * Jaśliski Park Krajobrazowy (29 911 ha) – powstał w 1992 roku i stanowi wschodnią otulinę MPN. 65% powierzchni zajmują lasy głównie buczyna karpacka. Osobliwością jest unikatowe w skali Karpat zbiorowisko jaworzyny górskiej – lasu, w którym dominują jawory i wiązy, a w runie występuje bardzo rzadka paproć – języcznik zwyczajny. Charakterystycznym elementem są zespoły łąkowo – pastwiskowe nieistniejących wsi.
    * Rezerwaty Beskidu Niskiego to: "Cisy w Moglinie", "Jelenia Góra", "Kornuty", "Łysa Góra", "Wadernik", "Igiełki", "Modrzyna", "Cisy w Nowej Wsi", "Tysiąclecia na Cergowej", "Przełom Jasiołki", "Kamień nad Jaśliskami", "Źródliska Jasiołki" i "Bukowica".

Historia

Od najdawniejszych czasów przez przełęcze Beskidu Niskiego biegły trakty handlowe na południe i wschód. Teren ten jednak był przez dłuższy czas wyludniony kolejnymi najazdami Tatarów. Dopiero Kazimierz III Wielki rozpoczął zasiedlanie tych granicznych terenów, poprzez zrzucenie zależności lennej od chanatu tatarskiego a następnie kolonizacji i lokacje wsi i miast. Proces ten szczególnie nasilił się po przyłączeniu do Rzeczypospolitej w 1340 ziemi sanockiej (wraz z Grodami Czerwieńskimi). Jednocześnie od XIV w. na teren ten docierały już wcześniej migracje wołoskie (kolonizacja wołoska) oraz sascy osadnicy królów węgierskich Gejzy II i Andrzeja II. Migracje te ostatecznie zakończyły się na przełomie wieków XVI i XVII nadając ostateczny kształt narodowościowy tym terenom do roku 1772.

W 1657 przez Beskid Niski przeszły wojska Rakoczego. W latach 1768-1772 Beskid Niski stanowił ważny obszar w czasie konfederacji barskiej – szczególnie w jej późniejszym okresie, po upadku Krakowa. Od kwietnia 1769 do sierpnia 1770 walczył na tych terenach, dowodząc oddziałami konfederatów, Kazimierz Pułaski. Nieliczne już ślady okopów konfederackich można spotkać po dziś dzień, np. w rezerwacie "Okopy Konfederackie" nad Muszynką na obrzeżu Beskidu Niskiego.

Pasterze wołoscy mieszając się na przestrzeni wieków z ludami ruskimi oraz ulegając wpływom polskim i węgierskim utworzyli nową grupę etniczną zwaną od II poł. XIX wieku Łemkami.

W 1915 na tych terenach rozegrała się jedna z największych bitew I wojny światowej zwana Operacją Gorlicką.

W latach 20. XX wieku w czasie tzw. schizmy tylawskiej spora część Łemków przeszła na prawosławie.

We wrześniu 1944 z rozkazu Józefa Stalina rozpoczęła się operacja dukielsko-preszowska, która pochłonęła ponad 100 tysięcy ofiar i wyrządziła niezmierne straty w dobytku ludności tych terenów.

Od 1943 na terenach Beskidu Niskiego działała Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), walcząca z Polakami o Zakierzoński Kraj. Kres działalności UPA na tym terenie położyła Akcja "Wisła" w 1947 r.

Już od 1945 na mocy umowy PRL z ZSRR o wzajemnej wymianie ludności z terenów Beskidu Niskiego przesiedlano na wschód ludność pochodzenia łemkowskiego. Początkowo dobrowolne wywózki, stały się z czasem coraz częstsze i przymusowe i objęły swoim zasięgiem niekiedy nawet całe wsie. Pierwsza faza przesiedleń zakończyła się latem 1946. W 1947 rozpoczęła się Akcja "Wisła". Władze polskie wywiozły prawie wszystkich Łemków w głąb terytorium Polski, najczęściej na tzw. Ziemie Odzyskane. Nielicznym udało się wrócić dopiero po 1956.
Odkrycie ropy naftowej[edytuj]

W XIX w. na terenie Beskidu Niskiego odkryto złoża ropy naftowej. Ich przemysłową eksplorację rozpoczął Ignacy Łukasiewicz – konstruktor lampy naftowej. Teren Beskidu Niskiego stał się pierwszą prowincją naftową na świecie, zwaną Gorlickim Zagłębiem Naftowym. To tutaj zaczęto stosować nowoczesne metody wierceń i poszukiwań ropy naftowej. W Ropiance powstała pierwsza na świecie szkoła ucząca młodych wiertaczy jak bezpiecznie wydobywać ropę naftową. W niewielkich ilościach ropa naftowa wydobywana jest na tych terenach do dzisiaj.
Turystyka i atrakcje turystyczne[edytuj]
Kościół św. Filipa i św. Jakuba w Sękowej
Ruiny cerkwi w Króliku Wołoskim, Beskid Niski
Cerkiew w Kotani – jedna z wielu w Beskidzie Niskim

Beskid Niski to dzisiaj najdziksze pasmo górskie w Polsce. Osobliwością Beskidu Niskiego są urokliwe doliny nieistniejących wsi, do szczególnie pięknych należą doliny: Bielicznej, Regetowa, Radocyny, Ciechani i Jasiela. Atrakcyjne są przełomy rzek: Jasiołki między Ostrą a Piotrusiem, Wisłoka pod Beskiem i pod Puławami Na szlakach spotkać można bardzo mało turystów, a zapomniane doliny, niegdyś tętniące życiem, są dziś zupełnie puste. Osobną kategorią atrakcji krajoznawczych są zabytki kultury, wśród nich drewniane cerkwie. Za najpiękniejsze uważa się cerkiew w Kwiatoniu, Owczarach, Bartnem i Kotani. Najcenniejsze drewniane kościoły znajdują się w Sękowej (wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO) i w Szymbarku. W Szymbarku stoi także renesansowy, dwór obronny rodu Gładyszów. Warto z mapą i kompasem spróbować znaleźć ślady dawnych mieszkańców – istniejące i nieistniejące cerkwie łemkowskie, ślady po wsiach, kapliczki przydrożne itp. W Beskidzie Niskim znajdują się znane uzdrowiska, w których warto zabawić dłużej: Rymanów-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, Wysowa-Zdrój oraz Wapienne. Ponadto wiele miast, miasteczek i wsi ciągle nosi ślady dawnej świetności, należą do nich Grybów, Jaśliska, Dukla i Szymbark. Koniecznie trzeba zobaczyć niewielki skansen łemkowski w Zyndranowej, Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego im. Ignacego Łukasiewicza w Bóbrce oraz Skansen pogórzański w Szymbarku. Dla upamiętnienia faktu, że te tereny są kolebką przemysłu naftowego powstał Karpacko-Galicyjski Szlak Naftowy. Warto również obejrzeć pamiątki po wojennej przeszłości Beskidu Niskiego – cmentarze z okresu I wojny światowej budowane przez Austriaków w latach 1915-1917. Najpiękniejsze z nich, położone są na Przełęczy Małastowskiej, Rotundzie oraz Beskidku nad Konieczną – projektował je słowacki architekt Dušan Jurkovič.

Ponadto na obrzeżach Beskidu Niskiego zobaczyć warto: Sanok (wraz z Muzeum Budownictwa Ludowego), Krosno, Kościół św. Michała Archanioła w Binarowej – wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, Trzcinicę (nazywaną Troją Północy), Biecz, Gorlice i Krynicę-Zdrój.